مهدي يزداني خرم



او هنوز در سفر طولاني خود در خون و زمان سير مي کرد. به خون هايي که در عمر او در درخونگاه ريخته شده بود فکر مي کرد...

دل کور - اسماعيل فصيح

---

تصوير اسماعيل فصيح را بايد توام با نوعي از انزوا تصور کرد که در طول سال هاي پرشمار عمرش اين توفيق را داشته که به جرياني هميشگي اما کم سروصدا در ادبيات ايران تبديل شود. اسماعيل فصيح نخستين رمان اش يعني «شراب خام» را در سال هاي پاياني دهه چهل - 1347 - منتشر کرد و نويد نويسنده يي را داد که مي کوشد بازخواني و قرائتي تمام عيار از رئاليسم، به عنوان يک ژانر ارائه دهد. از آن سال تا به امروز فصيح مستمر، کم هياهو و از قضا پرمخاطب در گوشه يي از ادبيات ايران مي زيد. در تمام اين سال ها فصيح نه در جست وجوي حرکت هاي فردي و بيروني روشنفکرانه بود و نه در مقام يک شخصيت فرهنگي اين احساس را داشت که مي تواند جريان يا جريان هايي را هدايت کند. اين مشي و تاکيد و پافشاري او بر ارائه يک شکل حرفه يي و از قضا کاملاً کلاسيک از امري به نام نوشتن باعث شد تا اسماعيل فصيح در عين پرکاري و انتشار آثار مداوم، دچار شکلي از انزوا و تنهايي شود. داستان نويس ماجراجوي ادبيات ايران با آنکه در دهه چهل خود را به اثبات رساند و تولد يک نويسنده صاحب سبک را اعلام کرد، دور از فضاها و کارکردهاي سياسي يي ايستاد که گويا خواسته يا ناخواسته ناف نويسنده ايراني را با آن بريده اند. او که تجربه درک ادبيات امريکا و ساختارهاي آن را داشت، کمتر تحت تاثير انگاره هاي روشنفکرانه ادبيات صاحب نفوذ آن روزها، يعني ادبيات متعهد اروپايي قرار گرفت. اما با نگاهي به کارنامه اسماعيل فصيح به خوبي مي توان دريافت که او نويسنده يي بوده با دغدغه هاي تاريخي انسان ايراني. راوي جبر ناتوراليستي که شکل سبک شناسانه آن را در آثار نويسندگان شاخصي مانند زولا، فاکنر، درايزر و حتي سالينجر مي توان مشاهده کرد. از سوي ديگر فصيح نسبت به فراز و فرودهاي تاريخ ايران توجه داشته؛ به جنگ، انقلاب، کودتاي 28 مرداد، برآمدن دودمان پهلوي و... و جالب اينکه اعم آثار او به شدت به اين کلان مفاهيم تاريخي وابستگي معنايي و مفهومي دارند. اما اين روند هيچ گاه باعث نشد تا اسماعيل فصيح در قامت يک نويسنده منتقد و يا روشنفکر - به معناي مصطلح در سال هاي دهه چهل و پنجاه - شناخته شود. ذات روايي پرماجرا و غيرتوصيفي آثارش با وجود اينکه او را در رديف يکي از مشهورترين نويسندگان ايراني چند دهه اخير - به خصوص در ميان قشر عادي تر کتاب خوان - قرار داده است، به دليل عدم حضورش به عنوان نويسنده، در جمع ها و حرکت هاي بيروني تر، باعث شده تا اسماعيل فصيح به يکي از بزرگترين علامت سوال هاي ادبيات ايران تبديل شود. ادبياتي که با تاکيد بر دسته بندي نويسندگان با توجه به مشي هاي عقيدتي شان هنوز نتوانسته جايگاه واقعي اسماعيل فصيح را پيدا کند. در تمام اين سال ها، او مانند يک نويسنده حرفه يي زيسته، کمتر شده فاصله چاپ آثارش طولاني شود، پيرو سبک و ساختارهاي روايي اش بوده و در عين حال و به اذعان بسياري از منتقدان اين ادبيات او نويسنده چندي از شاهکارهاي ادبيات داستاني معاصر بوده است. اما اين کارنامه، در جو ادبيات ايران چيزي کم داشته شايد. چيزي که برخي از نويسندگان هم رده و رتبه فصيح را به پدرخواندگان اين ادبيات تبديل کرد، اما نتوانست تنها و تنها از زاويه و دريچه داستان نويسي، اين شأن را براي فصيح باور کند. اسماعيل فصيح در روابط بيروني صاحبان قلم در ايران حضور نداشته و کمتر به ياد دارم که او حداقل در چند سال اخير کنج خلوت اش را با قامت و شأن يک روشنفکر منتقد عوض کند. اين وضعيت که تاکيد دارم نه ارزش است و نه ضد ارزش، اسماعيل فصيح را در موقعيتي قرار داده که امروز مي بينيم؛ نويسنده يي که مدام از وضعيت هاي خشن، پرهياهو و گاه تراژيک تاريخ معاصر نوشته، نويسنده يي که موفق شده چند شخصيت را به حافظه ادبيات ايران اضافه کند، منظور خاندان آريان و به خصوص جلال و صادق آريان است، نويسنده يي که با زبان و نثري هيجان انگيز و پرماجرا انبوهي مخاطب براي خود دست و پا کرده، امروز در ادبيات اين کشور و در سير بي حافظگي ما با بي انصافي روبه رو شده است. اسماعيل فصيح را بايد يکي از معدود نويسندگان معاصر ايراني دانست که به شکل دهه چهلي که از معناي «تعهد» وجود داشت، بي اعتنايي کرد. يکي از نويسندگاني که با تمام تحسين ها و انتقادهايي که به آثار او وارد است، به دليل کم حاشيه بودن و دور ايستادن از ارائه رفتارهايي شفاهي تر و غيرروايي، دچار انزوايي مضاعف شد. وضعيت او در اين باب بي شباهت نيست به هـ . الف. سايه شاعر، اويي که با انزوايش، به جايگاهي رفيع دست پيدا کرد، اما اين قصه براي فصيح تکرار نشد که خواسته يا ناخواسته، ادبيات ايران و برخي اصحاب آن نيز، به انزواي خودخواسته فصيح، انزواي ديگري را نيز افزودند و آن کم ديدن يا شايد ناديدن اين نويسنده حرفه يي بود در مناسبات سياسي شده شان. جامعه ادبي انزواي سايه بزرگ را تقديس کرد و انزواي فصيح داستان نويس را به حساب يک شيوه خاص براي زندگي هنري گذاشت، بوالعجب از اين دو ضد، که امر منطق در آنها ديده نمي شود. با اين حال اسماعيل فصيح در تمام اين روزها و آن روزها داستان نوشت. هيچ گاه به نويسنده يي آوانگارد يا صف شکن تبديل نشد، اما توانست نمونه يي از رئاليسم جان دار و هدف مند را بيافريند که در ميان نويسندگان ايراني کمتر مثال دارد. مشي يي که يا نويسنده ايراني را به دام ابتذال و پوپوليسم انداخت يا بيشتر در ميان مخاطبان نخبه پايگاه پيدا کرد. فصيح يکي از معدود نويسندگان اين ميانه بود، داستان نويسي با روياها و ايده هاي روشنفکرانه که هر دو سمت ماجرا را راضي نگه داشت و در طول حدود چهل سال در اين مسير حرکت کرد. داوري در باب او و داستان هايش همواره مشکل بزرگ منتقدان بوده. منتقداني که بيشتر آنها نويسنده «زمستان 62» را مي ستايند، اما اين سوال را از خود مي پرسند که چرا اسماعيل فصيح تن به حرکت هاي روشنفکري نداد. نويسنده يي که باورهاي چند نسل را روايت کرد، اما در مناسبات سياسي ادبيات ايران نقش پررنگي نداشت. اسماعيل فصيح مصداق بارز يک جمله است؛ مردي که در ميانه ماجرا ايستاده و سعي مي کند زياد بلند فکر نکند... ادبيات ما چيزي به او بدهکار است.