محمدصادق اميني
گروه بين الملل؛ سوالي کلاسيک در تاريخ جهان است که آيا اشخاص مي توانند ملت ها را به حرکت درآورند؟ هر کسي که «بوريس نيکولايويچ يلتسين» را ديده باشد بدون شک به اين سوال پاسخي مثبت مي دهد. هر کسي که مثل يلتسين فردي شجاع، بي پروا و بي تزوير باشد مي تواند ملتي را به حرکت وادارد. او از نظر بسياري از سياستمداران معاصر مردي است که نقشي موثر در فروپاشي اتحاد جماهير شوروي داشت. او سقوط شوروي و پديدار شدن کشورهاي استقلال يافته از خاکستر آن را پيش بيني کرده بود. بدون شک تاريخ روزي که او شخصاً از حمله به پارلمان ابايي نکرد را فراموش نخواهد کرد. کمونيست ها که بعد از فروپاشي شوروي مجدداً در مجلس روسيه قدرت گرفته بودند يلتسين و دولتش را به مبارزه مي طلبيدند. يلتسين که کودکي خود را در دوران سلطه استالين بر شوروي گذرانده بود به هيچ قيمتي دوست نداشت نوه هايش طعم تلخ حکومت ارتش سرخ را تجربه کنند. او شخصاً سوار بر تانک شد و مجلس را به توپ بست.
مردي سوار بر تانک
حادثه يي که در صبح دوشنبه، 19 آگوست 1991 در مسکو به وقوع پيوست براي هميشه با زندگي يلتسين پيوند خورده است. آن روز صبح مسکو با هميشه متفاوت بود. در ابتداي روز شرايط اضطراري اعلام شده بود، صفي طولاني از تانک ها در مسکو به چشم مي خورد که همگي آنها به يک جا چشم دوخته بودند؛ ساختمان غار مانند پارلمان. خودروهاي زرهي در اطراف ساختمان موضع گرفته بودند، خيابان هاي اطراف مسدود شده بود و از رفت و آمد اشخاص جلوگيري مي شد. ناگهان جنبشي مشاهده شد؛ گروه کوچکي شروع به پائين آمدن از پله ها کردند و يلتسين در ميان آنها بود. به نظر مي رسيد که اطرافيان يلتسين سعي مي کنند او را از انجام کاري منصرف کنند. او آرام به سوي تانکي حرکت مي کرد، گويي به موضوع خاصي فکر مي کرد. سپس به همراه تعدادي از محافظانش سوار بر تانک شد و گفت؛ «من اين کودتا را نمي پذيرم.»
يلتسين در سال هاي آغاز دهه 90 ميلادي که روسيه درگير فقر شديد اقتصادي بود، اداره اين کشور را به عهده داشت. دوران زمامداري او به ايجاد نوعي از سرمايه داري که در آن يک گروه کوچک از بازرگانان در فاصله يي کوتاه به ثروت هاي هنگفت دست يافتند، منجر شد. بزرگترين مشکل يلتسين در اداره روسيه، مخالفت کنگره خلق و مجلس روسيه با او بود. آنها رئيس جمهور و اصلاحاتش را به رسميت نمي شناختند؛ اين اختلافات باعث شد او انحلال مجلس را اعلام کند ولي نمايندگان مجلس هم به طور متقابل، مشروعيت رئيس جمهور را زير سوال برده و در ساختمان مجلس به تحصن نشستند؛ اما پاسخ يلتسين به اين اقدام، بسيار جالبتر بود. با وجود تلاش مراجع مختلف و کليساي ارتدوکس، از تصميم خود منصرف نشد و دستور به توپ بستن ساختمان مجلس را صادر کرد. اما يلتسين به نارضايتي ها اهميتي نداد و با جسارتي به سياست هايش ادامه داد که گاه به ديکتاتورهاي بزرگ پهلو مي زد. غرب که او را از دوران ضديت با کمونيسم مي شناخت البته با وي مدارا مي کرد چرا که يلتسين تنها اميد جامعه جهاني براي انتقال روسيه از ورطه استبداد به سوي آزادي و دموکراسي بود.
گراميداشت و خاکسپاري
بنابر گزارش ها مراسم يادبود يلتسين از عصر سه شنبه در کليساي جامع «مسيح منجي» مسکو با حضور شخصيت هاي مختلف، صدها نفر از مردم و خبرنگاران آغاز شد. تابوت يلتسين در وسط سالن کليسا قرار گرفته و سه اسقف ارتدوکس به اجراي مراسم مذهبي در اين محل پرداختند، مردم نيز در صفي طولاني، کنار تابوت حاضر شده و بر آن شاخه گل مي گذاشتند. بر اساس برنامه کميته ويژه تدفين يلتسين اين مراسم تمام شب گذشته ادامه يافت و مردم تا ظهر امروز مي توانند با حضور در کنار تابوت با رئيس جمهوري سابق روسيه وداع کنند. سپس مراسم تشييع جنازه رسمي با حضور مقام هاي داخلي و خارجي برگزار خواهد شد. قرار است بيل کلينتون و جرج بوش پدر، روساي جمهور پيشين امريکا و مقام هاي عالي رتبه کشورهاي مختلف براي حضور در اين مراسم به مسکو بيايند. پيکر يلتسين امروز در قبرستان «نوودوچيه» مسکو به خاک سپرده مي شود. دولت روسيه امروز را به احترام يلتسين اعلام عزاي عمومي کرده است.
تعويق سخنراني پوتين
ولاديمير پوتين رئيس جمهور روسيه نيز سخنراني سالانه خود را به دليل مرگ ناگهاني همتاي سابق خود به تعويق انداخت.
دفتر رسانه يي کاخ کرملين اعلام کرد ولاديمير پوتين سخنراني سالانه خود در مجلس اين کشور را که قرار بود ديروز برگزار شود، به دليل مرگ ناگهاني بوريس يلتسين تا روز پنجشنبه به تعويق انداخته است. پوتين در سخنراني تلويزيوني ويژه يي به همين مناسبت گفت؛ «به خاطر فعاليت هاي بوريس نيکولايويچ، روسيه يي آزاد و دموکراتيک با قانون اساسي جديدي آغاز شد که به مردم فرصتي براي ابراز آزادانه افکارشان داد.» پوتين همچنين يلتسين را يک رهبر ملي و شجاع خواند و مرگ وي را به مردم روسيه تسليت گفت. وي گفت؛ فردي از ميان ما رفت که به برکت وي دوره يي شروع شده و روسيه جديد و دموکراتيک به وجود آمد که در آن قدرت به مردم تعلق دارد. پوتين افزود؛ با اراده و ابتکار بوريس يلتسين، قانون اساسي جديد روسيه تصويب شد که در آن حقوق بشر عالي ترين ارزش اعلام شده است. رئيس جمهوري روسيه سپس به خدمات رئيس جمهوري سابق اشاره کرده و گفت؛ يلتسين به مردم روسيه آزادي بيان و انتخاب حکومت اهدا کرد. ولاديمير پوتين وعده داد تا تلاش هاي لازم براي جاودانه ماندن نام بوريس يلتسين را به عمل آورد.
روز 23 آوريل کاخ کرملين در بيانيه يي کوتاه اعلام کرد که «بوريس يلتسين» رئيس جمهور سابق روسيه درگذشته است، اين بيانيه چنان کوتاه بود که به نظر مي رسيد مسکو به عمد مي خواهد از برگ خاکستري تاريخ خود بگريزد. مردي که در چند کلمه خبر مرگ وي داده مي شد نقش مهمي در زندگي ملت روسيه بازي کرده بود اما نه آن گونه که مورد تقدير هموطنانش قرار گيرد. وي همچون تمامي بازيگران مهم سياسي در عرصه ملي و بين المللي دوستان و دشمنان زيادي داشت با اين تفاوت که دوستانش عمدتاً دشمنان و رقباي روسيه تلقي مي شدند و دشمنانش کساني بودند که روزگاري وي را به رهبري کشور گماشته بودند. در غرب از بوريس يلتسين به عنوان قهرماني ياد مي شود که ديوارهاي آهنين امپراتوري شيطان را از درون براي ورود منجيان غربي فرو ريخت. اما در درون روسيه قضاوت در خصوص اين مرد بسيار بي رحمانه و تحقيرآميز است آن چنان که حتي دوستان نزديک قبلي وي و کساني که در اين سال ها قله هاي ترقي را از نردبان رياست جمهوري او پيموده بودند نيز ترجيح مي دهند از شر نامش خلاص شوند. بدون شک اين قضاوت متناقض از يلتسين که در سن 76سالگي زندگي را وداع گفته است قبل از آنکه ريشه در دموکراسي خواهي يا ديکتاتورمنشي دو تفکر داشته باشد متاثر از نقش خدمت يا خيانتي است که وي به عنوان رهبر يک کشور بزرگ ايفا کرد. هر دوي اين ديدگاه ها در جايگاه خويش مبتني بر يک درک درست خواهند بود چرا که يلتسين روسيه را از ابرقدرتي که رقيب غرب تلقي مي شد به يک متحد بي خطر براي آنان تبديل کرده بود و به همان نسبت نيز کشور قدرتمند روسيه را تحقير و تسليم شده در ميدان منازعات داخلي و رقابت هاي بين المللي رها کرد. مطمئناً فراتر از هرگونه قضاوت مثبت يا منفي مي بايست پديده يي به نام بوريس يلتسين را در ظرفيت تاريخي و سياسي خويش مورد بررسي قرار داد و به تاثيري که وي بر موقعيت روسيه در عرصه داخلي و معادلات بين المللي گذاشت، توجه کرد. 
