
در شرايطي که شاهد ادغام سازمان مديريت و برنامه ريزي کشور در نهاد رياست جمهوري هستيم، مرکز پژوهش هاي مجلس شوراي اسلامي در گزارشي ضمن برشمردن مشکلات گزارش هاي نظارتي کمبود نيروي کارشناسي را از دلايل اصلي غير واقعي بودن اطلاعات طرح هاي عمراني عنوان کرده است.
گزارش نظارتي که از اصلي ترين منابع ارزيابي عملکرد دولت در اجراي برنامه هاي پنج ساله محسوب مي شود و بخش عمده آن به ارائه عملکرد دستگاه هاي اجرايي در زمينه طرح هاي عمراني اختصاص پيدا مي کند.
ضعف هاي موجود در فرآيند تخصيص اعتبارات و در ادامه آن نظارت بر عملکردها باعث مي شود فرآيند برنامه ريزي در کشور طي سال هاي گذشته به برنامه ريزي انتزاعي و غيرواقعي تبديل شود و با توجه به اينکه دولت در تلاش تعديل همين فرآيند ضعيف فعلي برآمده است، به نظر مي رسد طي سال هاي آتي شاهد حذف فرآيند برنامه ريزي حتي انتزاعي از چرخه تصميم گيري هاي دولت باشيم.
با اين وجود هر چند گزارش تهيه شده توسط مرکز پژوهش هاي مجلس ديرهنگام به نظر مي رسد ولي مي تواند به عنوان هشداري براي دولت تلقي شود که تلاش براي حذف همين اندک نگاه کارشناسي در اداره کشور مي تواند فرآيند اتلاف منابع ملي را به دور ريز ثروت ها تبديل کند.
به گزارش خبرگزاري مهر در گزارش دفتر مطالعات برنامه و بودجه مرکز پژوهش هاي مجلس آمده است؛ مهمترين مساله در مورد گزارش هاي نظارتي عدم توجه تصميم گيران به اطلاعات، ارقام و تحليل هاي ناشي از اين گزارش ها است و جدا بودن فرآيندهاي تصميم گيري طرح هاي عمراني و برنامه ريزي آنها از روند و نتايج گزارش هاي نظارتي، به خودي خود باعث مي شود که اين گزارش ها فرعي و غيرضروري به نظر آيند و از کيفيت تهيه آنها در مراحل مختلف کاسته شود.
در چنين حالتي لزوم انطباق پيشرفت سال قبل هر طرح که در سنوات گذشته «برآورد» بوده، اما در حال حاضر تبديل به «عملکرد» شده است جدي تر و ضرورت به روز رساني موافقتنامه ها و يافته هاي ناشي از اين به روز رساني بيشتر مشخص مي شود.
اشکال ديگر اين است که موافقتنامه شرح عمليات عمراني تنها براي طرح هايي که از محل درآمد عمومي اعتبار دريافت مي کنند، تنظيم مي شود و چنانچه طرحي علاوه بر درآمد عمومي از ساير منابع نيز استفاده کند، مورد اخير نيز در همان موافقتنامه ذکر مي شود. بنابراين اطلاعات اين گزارش که بر اساس مفاد موافقتنامه هاي شرح عمليات عمراني تهيه شده است، شامل طرح هايي که از منابع داخلي شرکت ها و موسسات دولتي تامين اعتبار مي شوند و موافقتنامه يي با سازمان مديريت و برنامه ريزي کشور مبادله نمي کنند، نمي شود.
کمبود نيروهاي کارشناسي
از سوي ديگر مجموعه افرادي که کار نظارت بر طرح ها را انجام مي دهند، بايد دانش، تجربه و صلاحيت اين امر را داشته باشند، ضمن اينکه بازديد از حدود پنج هزار پروژه عمراني ملي و 59 هزار پروژه عمراني استاني ظرف يک سال و در مقاطع زماني محدود، مستلزم وجود نيروهاي کارشناسي زيادي است که اين پتانسيل بايد قبلاً در دستگاه متولي فراهم شده باشد.
اين در حالي است که در زمينه بازديد از پروژه هاي ملي و تهيه گزارش هاي نظارتي مرتبط، از نيرو و توان کارشناسي سازمان هاي مديريت و برنامه ريزي استان ها استفاده مي شود و بنابراين عامل ديگري غير از دستگاه هاي اجرايي مسوول طرح و يک ناظر بيروني نظارت بر پروژه ها را عهده دار است، اما در ارتباط با پروژه هاي استاني نظارت توسط ناظر بيروني صورت نمي پذيرد و اطلاعات نظارتي صرفاً بر اساس اطلاعات ارسالي از دستگاه هاي اجرايي تهيه مي شود که صحت و سقم آن از درجه اعتبار کمتري نسبت به حالتي که ناظر بيروني اين اطلاعات را ارائه دهد، برخوردار است.
طرح هاي عمراني ممنوعه
مرکز پژوهش ها فراگير نبودن اطلاعات نظارتي و اعمال محدوديت در روند بازديد و نظارت بر پروژه ها و طرح ها را از ديگر مشکلات موجود در زمينه نظارت بر طرح هاي عمراني ذکر کرد و افزود؛ برخي از پروژه هاي بخش هاي نظامي، انتظامي و نفت و گاز به واسطه عدم پذيرش گروه هاي نظارتي از سوي دستگاه ها، در واقع غيرقابل بازديد هستند و اين موضوع به خودي خود دو مشکل را در پي دارد؛ اول آنکه اطلاعات ارائه شده از وضعيت، کل پروژه هاي کشور را دچار نقصان مي کند، چون اطلاعات اين بخش ها در نتايج نظارت محاسبه نمي شوند و مساله دوم اينکه وضعيت اجراي اين دسته طرح ها و پروژه ها در هاله يي از ابهام قرار مي گيرد، زيرا کلاً غيرقابل پيگيري هستند.
گزارش هاي مقطعي
همچنين مقطعي بودن بخشي از اطلاعات مندرج از ديگر نکات قابل تامل اين گزارش ها هستند زيرا اطلاعات ارائه شده در اين گزارش ها مرتبط با وضعيت طرح ها يا پروژه هايي بازديد شده در مقطع تهيه گزارش است. به عنوان مثال گزارش وضعيت پروژه هاي متوقف شده به همان زمان بازديد اختصاص دارد و اگر پروژه يي تا ماه قبل از بازديد فعال بوده يا اينکه يک ماه بعد مجدداً با رفع برخي از مشکلات فعال شود، اما در زمان بازديد بنا به دلايلي متوقف بوده باشد، به عنوان پروژه يا طرح متوقف گزارش مي شود. در مرکز پژوهش ها همچنين همه ساله برخي از پروژه ها و طرح هاي عمراني به عنوان طرح هاي خاتمه يافته در قسمتي از گزارش ها درج مي شوند و به همين دليل انتظار مي رود که در گزارش هاي بعدي اطلاعات مرتبط با اين طرح ها از جامعه آماري حذف شوند، اما با بررسي اين قسمت از گزارش هاي نظارتي و مقايسه آن با گزارش سال هاي متوالي مي توان دريافت که برخي از اين گونه طرح ها حتي بعد از اعلام اتمام عمليات اجرايي باز هم به عنوان طرح هاي در دست اجرا ذکر شده و در سال هاي بعد نيز مجدداً به عنوان طرح خاتمه يافتني درج مي شوند که اين موضوع با برخي نتايج به دست آمده از نظارت از جمله متوسط زمان اجراي پروژه ها ارتباط مستقيم دارد.موضوع مهم قابل توجه ديگر اين است که گاهي برخي اطلاعات مندرج در گزارش ها با هم در تناقض هستند. به عنوان مثال تحقق اهداف يک ساله با پيشرفت فيزيکي به طور مستقيم رابطه دارد لذا اگر در گزارش عنوان شود که تاخير زيادي در پروژه ها وجود دارد، ديگر نمي توان گفت که تحقق اهداف مناسب و خوب بوده است، اما با بررسي گزارش هاي نظارتي گاهي ديده مي شود که تعداد پروژه هاي تاخيردار زياد است، ولي با اين وصف عنوان مي شود که تحقق اهداف - مورد نظر از اجراي طرح - مناسب بوده است،
عوامل ناشناخته
به علاوه تاخير در پروژه ها و طرح هاي عمراني به عوامل مختلفي ارتباط داده شده و در اين گزارش ها منشاء تاخير ها بر اساس درصد بيان مي شود. آنچه در اين ميان اهميت دارد، درصد بالاي عاملي به نام «ساير علل» است. به عبارتي عوامل شناخته نشده يي به غير از «مشاور، دستگاه اجرايي، زمين و اعتبار... » که به عنوان موارد تاخير در اين گزارش ها ذکر مي شوند، وجود دارد که درصد بالايي از تاخيرها را به خود اختصاص مي دهد، اما مجهول و نامعلوم است. مرکز پژوهش ها در ادامه يکي از وظايف مهم و اصلي اين گونه گزارش هاي نظارتي را بر اساس بند «1» ماده 37 قانون برنامه و بودجه شناسايي مشکلات اجرايي و ارائه پيشنهاد براي رفع آنها در دوره هاي شش ماهه ذکر کرد و افزود؛ با اين اوصاف بيشتر اين گونه گزارش ها فقط جنبه اطلاع رساني دارند يا اگر هم مسائلي را عنوان مي کنند به صورت کلي است. آنچه که مي توان از اين گزارش مرکز پژوهش هاي مجلس شوراي اسلامي دريافت، عدم تطبيق گزارش هاي نظارتي با واقعيت ها است که باعث مي شود هم برنامه ريزي و هم تصميم سازي ها جلوه يي تخيلي پيدا کنند و از دولت اين انتظار مي رود که تلاش کند از تخيلات خارج شده با واقعيت ها روبه رو شود.