سليمان فرهاديان

دانشمندان آزمون هاي اوليه را براي استفاده از بزرگ ترين تلسکوپ نوري جهان آغاز کرده اند. اين تلسکوپ بر فراز قله کوهي در جزاير قناري اسپانيا ساخته شده است. اين تلسکوپ که تلسکوپ بزرگ قناري (GTC) نام دارد در ارتفاع 2400 متري و در قله کوه لاپالما قرار دارد. آينه اصلي تلسکوپ از تعداد زيادي آينه کوچک تر ساخته شده است که قطر آن به 4/10 متر مي رسد.

گفته مي شود اين تلسکوپ از همه تلسکوپ هاي ديگر زمين قدرتمند تر است و مي تواند برخي از کوچک ترين و کم نورترين و دورترين اجرام جهان را رصد کند. گروه سازنده اين تلسکوپ گفته است اگر آزمايش هاي اوليه موفقيت آميز باشد، به کارگيري آن از حدود يک سال ديگر آغاز خواهد شد. ساخت اين مجموعه بزرگ هفت سال به درازا کشيد. به گفته سازندگان وضعيت نامناسب آب و هوايي، فشار کم هوا و راه هاي کوهستاني، انتقال تجهيزات به چنين ارتفاعي را با دشواري هاي بسياري روبه رو کرده بود. کارشناسان هزينه نهايي ساخت اين تلسکوپ را 130 ميليون يورو برآورد کردند.

اين تلسکوپ که از دسته تلسکوپ ها ي نوري است از 36 قطعه آينه مجزاي شش وجهي ساخته شده است. اين 36 قطعه با هم آينه اصلي تلسکوپ را مي سازند که

4/10 متر قطر دارد. با توجه به اندازه بسيار بزرگ آينه اين تلسکوپ، دانشمندان انتظار دارند نور دورترين اجرام جهان را آشکار سازند و بدين ترتيب اطلاعاتي در مورد تکامل جهان به دست آورند.

از مهمترين هدف هاي ساخت اين تلسکوپ کاوش دورترين کهکشان ها، جست و جوي اسرار تشکيل ستارگان و يافتن سياره هاي شبيه زمين است. پدرو آلوارز مدير اين طرح مي گويد؛«بسيار شگفت انگيز خواهد بود اگر بتوانيم با استفاده از اين تلسکوپ سياره هايي شبيه به زمين را بيابيم.»

کمپل واردن مدير اجرايي موسسه اختر فيزيک جزاير قناري نيز مي گويد؛ «مزيت مهم تلسکوپ قناري بر ديگر تلسکوپ هاي موجود آن است که از فناوري هاي بسيار پيشرفته و بزرگ ترين آينه نوري زير قرمز استفاده مي کند و در نتيجه ترکيب اين فناوري هاي نوين، مي توانيم جو سياره ها را به دقت بررسي کنيم، در حالي که تاکنون تنها مي توانستيم به روش هاي رياضي و فيزيکي ماهيت جو اين سياره ها را تخمين بزنيم.

ما اکنون به راستي مي توانيم جو سياره هاي فراخورشيدي را بسيار بهتر و دقيق تر بررسي کنيم.» وي در ادامه مي افزايد؛ «ما اکنون با بهره گيري از اين تلسکوپ مي توانيم پرده هايي که رازهاي ابتدايي جهان را از چشمان مان مخفي کرده است، به کناري بزنيم و بسياري از اسرار آن را آشکار کنيم.»

بزرگ ترين تلسکوپ ها

گفتني است تلسکوپ بزرگ قناري از جمله بزرگ ترين تلسکوپ هاي بازتابي نوري جهان است.

آينه اصلي تلسکوپ بزرگ آفريقاي جنوبي (سالت) از چندين بخش تشکيل شده که در مجموع 11 متر قطر دارد و از اين لحاظ بزرگ ترين آينه محسوب مي شود. آينه تلسکوپ هابي - ابرلي ايالت تگزاس امريکا نيز 11 متر قطر دارد، اما طرز کار آن به گونه يي است که تلسکوپ هاي دوتايي هاوايي که آينه هايي به قطر 10 متر دارند، سطح جمع آوري نور بيشتري دارند. اين تلسکوپ ها را به گونه يي ساخته اند که مي توانند همزمان با هم (همانند يک تداخل سنج) نيز کار کنند و در نتيجه يک تلسکوپ مجازي بزرگ را به وجود آورند که 85 متر قطر دارد.

تلسکوپ هايي را که نام برديم نشان دهنده امکانات فني امريکا است، اما اروپا نيز از لحاظ داشتن تجهيزات مشابه با امريکا رقابت مي کند. اروپا نيز تلسکوپ بسيار بزرگي دارد که در کشور شيلي مستقر است. اين تلسکوپ داراي چهار آينه بزرگ (هرکدام به قطر 2/8 متر) است. با توجه به امکانات جانبي که براي اين تلسکوپ ها فراهم شده است، به زودي مي توان از اين تلسکوپ ها به عنوان يک تلسکوپ واحد استفاده کرد. در آن هنگام اين تلسکوپ (که تلسکوپ بسيار بزرگ يا VLT نام دارد) همانند تلسکوپي کار مي کند که 200 متر قطر دارد.

تلسکوپ بزرگ دوچشمي امريکا در آريزونا دو آينه به قطر 4/8 متر دارد که از کنار هم قرار گرفتن آنها، قطر موثر آينه تلسکوپ به 8/11 متر مي رسد، هرچند تلسکوپ هايي را که نام برديم از جمله بزرگ ترين تلسکوپ هاي جهان است، اما هم اکنون طرح هايي براي ساختن تلسکوپ هاي بسيار بزرگ تر در دست بررسي است. به گفته دانشمندان تلسکوپ هايي ساخته مي شود که آينه شان 30 تا 60 متر قطر داشته باشند، در اين صورت تلسکوپ هاي موجود، در مقابل آنها بسيار کوچک به نظر مي رسد.

تلسکوپ هاي نوري باعث افزايش اندازه ظاهري و درخشندگي اجسام دوردست مي شوند. تلسکوپ هاي نوري معمولاً نور يا ديگر انواع تابش هاي الکترومغناطيس را جمع و متمرکز مي کنند تا تصويري حاصل شود که بتوان آن را ديد يا از آن عکسبرداري کرد. تلسکوپ هاي نوري در سه دسته اصلي جاي مي گيرند؛ تلسکوپ هاي شکستي که در ساختار آنها عدسي به کار مي رود، تلسکوپ هاي بازتابي که آينه کار جمع آوري و متمرکز کردن نور را به عهده دارد و تلسکوپ هاي کاتاديوپتريک که در ساختار آنها هم آينه و هم عدسي به کار رفته است. راديوتلسکوپ ها نيز در واقع آنتن هاي راديويي هستند که ديش (بشقاب)هايي به شکل سهمي دارند. گاهي نيز اين ديش ها را از شبکه يي از سيم ها ي رسانا مي سازند که اندازه سوراخ هاي اين شبکه از طول موج نور مورد نظر کوچک تر است. اصول کار تلسکوپ هاي پرتو ايکس و پرتو گاما نيز شبيه تلسکوپ هاي نوري است، با اين تفاوت که اين پرتو ها به راحتي مي توانند از بيشتر فلز ها و شيشه ها عبور کنند که اين موضوع دشواري هاي زيادي را در پي دارد. برخي از تلسکوپ هاي پرتو ايکس از آينه هايي استفاده مي کنند که از فلزهاي سنگين ساخته شده است و مي تواند باعث شکست چند درجه يي پرتو هاي ورودي شود. نکته يي که بايد در مورد اين تلسکوپ ها دانست آن است که جو زمين نسبت به بسياري از طول موج هاي تابش الکترومغناطيس مات است. به عبارت ديگر جو زمين براي طول موج هاي راديويي شفاف است و امواج راديويي به سطح زمين مي رسد، نور مرئي نيز به سطح زمين مي رسد اما جو زمين باعث اغتشاش اين پرتو ها مي شود، ولي جو زمين نسبت به پرتو هاي گاما و پرتوهاي ايکس مات است، يعني اين پرتوها به سطح زمين نمي رسند. به همين دليل براي بررسي اين پرتو ها بايد اين تلسکوپ ها را در فضا مستقر کرد .

ترجمه؛ ساسان کريمي

در هفته هاي اخير دو ابرنواختر در کهکشاني تاريک در صورت فلکي هرکول رصد شدند. منجمان تاکنون چنين جفت انفجارهاي ستاره يي همزماني را در يک کهکشان مشاهده نکرده بودند.

اين کهکشان که MCG+05-43-16 نام دارد، در فاصله يي حدود 380 ميليون سال نوري از زمين قرار دارد. اخترشناسان تاکنون انفجار ستاره يي در اين صورت فلکي مشاهده نکرده بودند. ابرنواختر يک انفجار شديد و پرانرژي است که به زندگي ستاره پايان مي دهد. چيزي که اين پديده را غيرعادي مي نمايد، اين است که اين دو ابرنواختر از دو دسته متفاوت از پديده هاي آسماني هستند. ابرنواختر 2007ck يک دسته ابرنواخترهاي نوع 2 محسوب مي شود. اين پديده هنگامي روي مي دهد که هسته يک ستاره سنگين از سوخت هسته يي تهي شده و شروع به انقباض گرانشي کرده و با ايجاد يک موج ضربه يي، باعث رمبش ستاره و تبديل آن به قطعه هاي کوچک تر مي شود. ابرنواختر2007ck نخستين بار در نوزدهم ماه مه رصد شد. در مقابل ابرنواختر 2007co، يک ابرنواختر از دسته Ia است. اين دسته ابرنواخترها هنگامي روي مي دهد که يک کوتوله سفيد آن اندازه ماده از همدم ستاره يي اش دريافت مي کند، تا آنکه در نهايت همانند يک بمب گرماهسته يي غول آسا منفجر مي شود.

اين ابرنواختر هم نخستين بار در چهارم ژوئن مشاهده شد. کوتوله سفيد، هسته باقي مانده يک ستاره است که جو خود را از دست داده است و حجمي به اندازه زمين دارد ولي جرم آن به اندازه خورشيد ما است.

«استفان ايملر» از مرکز پروازهاي فضايي گودارد ناسا مي گويد؛ «در اغلب کهکشان ها هر 25 سال تا 100 سال يک ابرنواختر پديد مي آيد، پس مشاهده دو ابرنواختر در فاصله 16 روزه در يک کهکشان، پديده قابل توجهي است.» وي در سال 2006 به کمک ماهواره سوئيفت (swift) دو ابرنواختر را در کهکشان بيضي شکل NGC1316 رصد کرد، اما هر دوي آنها از دسته Ia بودند و در حدود شش ماه از يکديگر فاصله داشتند.

پيدايش همزمان دو ابرنواختر در يک کهکشان، پديده يي بسيار نادر است، اما اين رويداد تنها يک همزماني صرف است و بيانگر هيچ چيز غيرعادي درباره کهکشان MCG+05-43-16 نيست، زيرا که اين دو انفجار ده ها هزار سال نوري از هم فاصله دارند و از آنجا که نور با سرعت مشخصي منتشر مي شود، اخترشناسان (فرضي) درون آن کهکشان يا کهکشان هاي ديگر، ممکن است اين دو پديده را با فاصله چند هزار سال رصد کنند.

www.spaceflightnow.com

ترجمه؛ عليرضا سزاوار

ماهواره اسمارت يک (smart1) که توسط سازمان فضايي اروپا راهي کره ماه شده است، توانست طي مدت ماموريت خود تصاوير دقيقي را از عوارض سطحي ماه به زمين ارسال کند. دانشمندان عقيده دارند که اين تصاوير جالب، جزئيات فراواني را در مناطق روشن و تيره ماه آشکار کرده است.

در حقيقت وقتي ما از زمين به ماه نگاه مي کنيم ارتفاعات موجود در آن را به صورت نواحي کاملاً روشن مي بينيم، در حالي که مناطق پست تر که همان درياهاي ماه هستند، به صورت کاملاً تيره به چشم مي آيند. درياها زماني تشکيل شده اند که شهاب هاي فوق العاده بزرگ، سطح کره ماه را هدف قرار داده و مکان هاي وسيعي به صورت اکنون به وجود آورده اند.

ارسال اين ماهواره در حقيقت اولين ماموريت آژانس فضايي اروپا به مقصد ماه به شمار مي رود و از سال 2005 مشغول تصويربرداري از سطح کره ماه است. البته هدف از ارسال اين ماهواره علاوه بر بررسي سطح ماه و ارسال اطلاعات کلي و مفيد، آزمايش موتور محرک يوني اين ماهواره است که آن را جزئي از نسل جديد موتورهاي پيشران الکتريکي مي دانند. در اين موتورها، سلول هاي خورشيدي، انرژي تابشي خورشيد را با استفاده از پديده فوتوالکتريک به جريان الکتريکي تبديل مي کنند. اين جريان يک ميدان الکتريکي را در موتور فضاپيما ايجاد مي کند تا يون ها در اين ميدان شتاب گرفته و با سرعت از فضاپيما خارج شوند و البته عکس العمل اين خروج يون ها، طبق قانون سوم نيوتن به ماهواره نيرو وارد مي کند و آن را به سوي مخالف مي راند. اين گونه موتورها فوق العاده سبک تر از انواع قبلي هستند و مي توانند براي مدت بسيار طولاني شتاب بگيرند. اين ماهواره در سوم نوامبر سال 2006 با سطح ماه برخورد کرد و با ارسال آخرين اطلاعات و گزارش ها، ماموريت خود را به پايان رساند. به هرحال اين ماهواره با اندازه گيري عمر ارتفاعات ماه، خدمات شايان توجهي را به ستاره شناسان و ديگر دانشمندان و محققان ارائه کرده است.

www.Reuters.com

ترجمه؛ کامبيز خالقي

ستاره هاي نوتروني داراي ساختاري شبيه سياه چاله ها هستند. کاربران رصدخانه پرتو ايکس ناسا( چاندرا) در دور جديدي از بررسي هاي خود توانستند دو جت ماده متراکم خارج شده از دو سر يک ستاره نوتروني را آشکار کنند. تا پيش از اين محققان بر اين باور بودند که اين نوع از فوران هاي ماده، تنها در دو سر سياه چاله ها تشکيل مي شوند.

اين جرم که توجه بسياري از اخترشناسان را به خود جلب کرده در صورت فلکي پرگار در نيمکره جنوبي قرار دارد و با نام علمي ايکس- يک شناخته مي شود و بيست هزار سال نوري با ما فاصله دارد. اين ستاره نوتروني در مجاورت يک ستاره ابر پر جرم با جرمي چند صد برابر خورشيد ما قرار دارد و به همين علت ستاره نوتروني قسمتي از جرم همدم خود را به وسيله نواري از ماده مي ربايد و در صفحه يي به دور خود به گردش درمي آورد.

اين گردش بعد از مدتي باعث افزايش شديد دما و فشار ماده موجود در صفحه احاطه کننده مي شود و سرانجام سيل عظيمي از مواد به صورت پلاسما از دو سر ستاره به بيرون پرتاب مي شود. گروه کاشف اين جت ها، طول هر کدام از اين فوران هاي ماده را سه سال نوري ارزيابي کرده است و فاصله شان از صفحه گردان پيرامون ستاره 10کيلومتر تعيين شده است. اين اعداد و ارقام تاکنون فقط براي سياه چاله هاي بسيار قديمي و سنگين حاصل شده بود. لذا تعداد جت هايي با اين طول پلاسما از تعداد انگشتان دست تجاوز نمي کند. اگر بخواهيم نمايي شهودي از اين جريان ها رسم کنيم، بايد به سراغ انبوه آب خارج شده از شيلنگ هاي آتش نشاني برويم. اين مواد در هنگام خروج موج شديدي از پرتوهاي ايکس را متصور مي سازند. اين دقيقاً همان چيزي است که در مورد گازهاي خارج شده از سحابي هاي نشري راديويي نيز مشاهده شده است. اين کشف ها به همراه ديگر اطلاعات دانشمندان، بيانگر خواهر خواندگي اين اجرام است.

www.nasa.gov

ابوالقاسم حبيبي

يکي از صنايع نوظهور، فناوري زيستي است که مانند بقيه علوم و تکنولوژي هاي ديگر به همراه فوايد و مزاياي خود، عيب هايي نيز دارد. يکي از مهمترين اين چالش ها عدم توجه جدي به قوانين حقوقي و اخلاقي اين فناوري در کشور است که عدم توجه به اين موضوع در حوزه اين فناوري، موجب بروز مشکلاتي مي شود که اگر راه حل شايسته يي براي آنها انديشيده نشود، بي ترديد آسيب هاي جدي يي به جامعه تحميل خواهد شد.

هر چند فناوري نوين و به کارگيري روش هاي علمي نوين در بهره برداري از طبيعت، زندگي را از جهت هايي براي بشر مطبوع کرده است، ليکن پاره يي پرسش ها به وجود آمده است که پاسخگويي به آنها کار ساده يي نيست و طي سال هاي آينده به آنها پي خواهيم برد.

مناسب ترين راه براي رفع اين نگراني قانونمندسازي فناوري زيستي است. البته با قانونمندسازي اين فناوري روند کاهش اعتماد عموم به اين فناوري متوقف مي شود و در پيشبرد اهداف و جايگاه واقعي اين تکنولوژي مدرن در کشور گامي بزرگ برداشته خواهد شد. از مهمترين موضوعات حقوقي مشخص که در شاخه فناوري زيستي بررسي مي شوند، مي توان به موارد زير اشاره کرد.

ژنتيک انساني

يکي از نگراني هاي اصلي مربوط به انسان، ترس از اين انديشه است که آنچه را که مي توان با حيوانات انجام داد، بتوان با انسان نيز انجام داد، مانند تکنيک کلون کردن حيوانات که در مورد انسان قابل پذيرش نيست. نگراني ديگر عبارت است از سلامت و رفاه انسان، مثل خطري که از خوردن گوشت دام هاي اصلاح ژنتيکي شده، متوجه انسان مي شود. مضرات و مشکلات ديگر عبارتند از احتمال ايجاد شخصيت هاي بينابيني، از دست رفتن تنوع ژنتيکي، ايجاد بازار سياه جنين هاي کلون شده افراد بسيار مشهور و سرشناس از جمله ستارگان سينما، ورزشکاران و...

ماده 11 از بند پ اعلاميه جهاني «ژنوم انساني و فوق بشر» بيان مي کند که اعمال و فعاليت هاي مغاير با حيثيت انساني از قبيل توليدمثل غيرجنسي انسان ها (کلونينگ) نبايد مجاز شناخته شوند. از دولت ها و سازمان هاي بين المللي ذي صلاح دعوت مي شود تا در شناسايي اين فعاليت ها و تعيين اقداماتي که در سطح بين المللي براي تضمين رعايت اصول مندرج در اين اعلاميه مناسب است، همکاري کنند. از ديدگاه سازمان ها و نهادهاي ديني در صورت استفاده از روش کلونينگ به عنوان شيوه رايج در توليدمثل، نقش مردان تضعيف خواهد شد. مساله ديگر اين است که بسياري از نقايص بازنويسي برنامه ژنتيک تخمک در پستانداران، تا مدت ها بعد از تولد جنين کلون شده بروز نمي کند. از سوي ديگر جايگاه کلون شده، به عنوان عضوي از خانواده نامشخص است. بايد قبل از کلونينگ پاسخي براي سوالاتي چون، آيا کلونينگ دخالتي ناشناخته در شکل گيري هويت بعدي جنين اعمال نمي کند؟ چه کسي مسووليت اجتماعي انسان کلون شده را بر عهده خواهد گرفت؟ آيا انسان کلون شده از حقوق قانوني و اجتماعي برخوردار خواهد بود؟ و سوالات ديگري از اين دست پيدا کرد.

ژنتيک حيواني

امروزه از حيوانات اصلاح ژنتيکي شده يي که داراي ژنوتيپ مناسبي نيستند، استفاده نشده و به مرگ محکوم مي شوند. اين امر موجب افزايش ضايعات حيواني شده و از نظر احساسي و اخلاقي نيز قابل تعمق است. عده يي ديگر نيز نگراني جدي در مورد خطر از دست دادن تنوع ژنتيکي را از طريق بيوتکنولوژي بيان کرده اند. به طور مثال اگر بايد حيوانات اصلاح ژنتيکي شده در محيط رها شوند، پيامدهاي آن ناشناخته است و اين نگراني وجود دارد که چنين تغييري ممکن است توازن بوم شناختي (اکولوژيکي) را تحت تاثير قرار دهد.

ژنتيک گياهي

تغييرات غيرقابل پيش بيني در خصوصيات گياه اصلاح ژنتيکي شده، پس از ورود ترانس ژن، افزايش توانايي يک گياه زراعي براي تبديل شدن به علف هرز، قابليت تخريب اکوسيستم، اثر سوء گياهان مهندسي ژنتيک شده ضدآفات بر ارگانيسم هاي غيرهدف، افزايش اتکاي کشاورزان به علف کش ها و آفت کش ها در نتيجه توليد گياهان مقاوم به اين مواد و تهديد امنيت محيط و سلامت انسان با مصرف بي رويه مواد شيميايي از جمله مشکلاتي است که مهندسي ژنتيک به بار مي آورد.

با توجه به موارد مطرح شده فوق، ضرورت تدوين قوانين و مقررات حقوقي و اخلاقي مناسب با وضعيت موجود، بسيار محسوس است تا در آينده، زماني که موسسات و واحدهاي توليدي بخش خصوصي نيز به اين عرصه پا مي گذارند، با يک ابزار لجام گسيخته روبه رو نشويم. به ياد داشته باشيم که يک برنامه استراتژيک زماني موفق خواهد بود که تمام جنبه هاي حقوقي و اخلاقي آن شامل نيروي متخصص، امکانات کار در آزمايشگاه ها و مراکز توليدي و تحقيقاتي، دفع ضايعات حاصل از دست ورزي هاي ژنتيکي و رهاسازي بدون ضابطه ارگانيسم هاي تغيير ژنتيکي يافته، مالکيت معنوي ملاحظات مذهبي، اجتماعي و زيست محيطي، بدون تناقض در کنار يکديگر قرار گيرند.