
رقيه علي نژاد
سي و هشتمين دوره المپياد جهاني فيزيک از شنبه (23/4/86) در دانشگاه صنعتي اصفهان آغاز شد و تا روز يکشنبه (31/4) ادامه يافت. در اين رقابت دانش آموزان 75 کشور از سراسر جهان حضور داشتند، طي دو روز به پرسش هاي نظري و عملي پاسخ گفتند و ديگر روزها به بازديد از مراکز تاريخي، فرهنگي، هنري و علمي کشورمان پرداختند. ايران که براي اولين بار ميزبان رقابتي در اين سطح شده بود، توانست با کسب دو مدال طلا، دو نقره و يک برنز به رتبه هفتم رقابت ها دست يابد. ايران در اين دوره از رقابت ها توانست علاوه بر طراحي بسيار مناسب پرسش ها، تصحيح برگه هاي آزمون و مديريت تحسين برانگيز علمي و ميزباني شايسته، شرکت کنندگان را با بخش هايي از تاريخ و فرهنگ ايران آشنا سازد. به مناسبت برگزاري چنين رويداد مهمي نگاهي داريم به اين المپياد.
المپياد سي و هشتم به طور رسمي از روز شنبه آغاز مي شد، اما بسياري از تيم ها روزهاي چهارشنبه و پنجشنبه خود را به ايران رساندند. مراسم خوشامدگويي به تيم هاي خارجي شرکت کننده نيز جمعه شب (22/4) در اصفهان با حضور تيم هاي ميهمان در محوطه دانشگاه صنعتي اصفهان برگزار شد. در اين ضيافت شام که با اجراي قطعات موسيقي همراه بود، شرکت کنندگان فرصت يافتند که در فضايي صميمي با يکديگر آشنا شوند. جالب آنکه تا آن زمان تيم ايران هنوز به محل مسابقه نرسيده بود. در اين مراسم گورژفسکي رئيس المپياد بين المللي فيزيک در سخناني گفت؛ اگرچه مدال طلاي اين مسابقات به همه تيم ها نمي رسد، ولي آنچه مهم است موقعيت به وجود آمده براي آشنايي و دوستي بين کشورها است. در سي و هشتمين دوره المپياد بين المللي فيزيک 75 تيم حضور داشتند. از اين تعداد 69 تيم با گروه هاي دانش آموزي رقابت کننده و شش تيم ديگر صرفاً براي آشنايي با رقابت ها و کسب تجربه براي شرکت گروه هاي دانش آموزي در سال هاي آينده حضور يافتند. مسابقه هاي المپياد فيزيک هر تيم حداکثر از پنج دانش آموز و دو سرپرست (که از استادان فيزيک دانشگاه يا دبيران برجسته فيزيک دبيرستاني هستند) تشکيل مي شود. رقابت ها نيز در دو روز برگزار مي شود.
به ايران خوش آمديد
مراسم افتتاحيه سي و هشتمين المپياد بين المللي فيزيک ايران روز شنبه (23/4) با حضور تيم هاي شرکت کننده، مسوولان سياسي و کميته هاي برگزاري در سالن آمفي تئاتر دانشگاه صنعتي اصفهان آغاز شد. در ابتداي مراسم سوره شمس قرائت شد و پس از آن رئيس دانشگاه صنعتي اصفهان ضمن خوشامدگويي به تيم هاي شرکت کننده و معرفي دانشگاه صنعتي اصفهان گفت؛ المپياد فقط يک مسابقه علمي نيست، بلکه فرصتي است براي تبادل ها و معرفي فرهنگ هاي مختلف، دوستي و توسعه علم و آموزش و تبادل نظر جوانان براي بهبود اوضاع جهان. دکتر حدادعادل رئيس مجلس شوراي اسلامي نيز برگزاري اين المپياد در ايران را نشان دهنده علاقه مندي ايران به پيشرفت دانش و گسترش صلح و دوستي در انظار ملت هاي جهان عنوان کرد. وي با ابراز خرسندي از حضور اعضا و سرپرستان تيم هاي خارجي در ايران گفت؛ جوانان هر کشور نماد علم دوستي و سفيران صلح و آشتي محسوب مي شوند و شرکت شما در اين المپياد، نه تنها نشانه علاقه و تلاش براي قدم نهادن در راه پرافتخار علم و دانش است که به تحکيم علاقه هاي صلح و دوستي ميان ملت ها هم کمک مي کند.
اما آزمون دانش آموزان شرکت کننده روز يکشنبه
(24/4) برگزار شد. گفتني است المپياد فيزيک در دو روز برگزار مي شود. روز اول به آزمون نظري و روز دوم به آزمون عملي اختصاص دارد. در آزمون نظري که روز يکشنبه برگزار شد، سه پرسش براي دانش آموزان مطرح شد که بايد طي 5 ساعت به آن پاسخ مي گفتند. طراحي اين پرسش ها به عهده کشور ميزبان (يعني ايران) بود. اما پس از طرح پرسش ها و پيش از آغاز آزمون سرپرستان تيم ها اين پرسش ها را بررسي و نظرات خود را براي بهبود کيفيت ارزيابي مطرح مي کنند. پس از آنکه همه در مورد پرسش ها اتفاق نظر داشتند، پرسش ها ترجمه و در اختيار دانش آموزان قرار مي گيرد. البته يک حالت نادر اين است که پرسشي به هيچ وجه نتواند نظر مساعد همگان را جلب کند، به همين دليل کشور ميزبان علاوه بر سه پرسش اصلي يک پرسش ديگر را نيز طرح مي کند تا در صورت لزوم جانشين پرسش حذفي شود. پرسش ها معمولاً طوري طراحي مي شوند که به پاسخ توضيحي نياز ندارند و تصحيح کنندگان با توجه به روش حل مساله، فرمول ها، جدول ها و نمودارها پاسخنامه ها را تصحيح مي کنند. پس از آنکه برگه ها تصحيح شد مربيان مجازند نسبت به نمره دانش آموزان خود اعتراض کنند. دانش آموزان آزمون نظري را روز يکشنبه برگزار کردند، اما در عصر آن روز يک اتفاق برنامه ها را به هم ريخت.
يک حادثه ناگوار
دکتر ولاديمير گورژفسکي رئيس کميته جهاني المپياد فيزيک که همراه همسرش براي شرکت در سي و هشتمين المپياد جهاني فيزيک به ايران آمده بود، عصر روز يکشنبه (24/4) در سن 68 سالگي در اصفهان درگذشت. وي از سومين دوره المپياد جهاني فيزيک به عنوان سرپرست تيم لهستان به اين مسابقه علمي بين المللي پيوسته بود و قديمي ترين فرد فعال در اين برنامه به حساب مي آمد. گورژفسکي علاوه بر المپياد جهاني فيزيک، رقابت علمي ديگري را با نام «نخستين گام در راه جايزه نوبل فيزيک» بنيان گذاشت. به همين مناسبت در ضيافت شامي که با حضور اعضا و سرپرستان تيم ها و مسوولان رقابت ها در هتل عباسي اصفهان برگزار شد، طي مراسمي نسبت به ايشان اداي احترام کردند. به همين دليل برنامه هاي تفريحي ضيافت شامي که توسط استانداري و شهرداري اصفهان به افتخار شرکت کنندگان المپياد تدارک ديده شده بود، به بزرگداشت رئيس المپياد جهاني فيزيک تغيير يافت.
گفتني است رئيس المپياد بين المللي فيزيک يک روز پيش از درگذشتش در گفت وگويي با ايسنا با تقدير از تلاش ها و برنامه ريزي هاي صورت گرفته و روند برگزاري المپياد بين المللي فيزيک در اصفهان، ابراز اميدواري کرد که برگزاري اين المپياد توسط ايران، گامي موثر براي تقويت دانش فيزيک در ايران و گسترش دوستي با ديگر کشورها باشد. وي با ابراز رضايت از تمهيدات و برنامه ريزي هاي گسترده براي برگزاري هرچه مطلوب تر المپياد 2007 در اصفهان گفت؛ کميته برگزاري تاکنون بسيار موفق عمل کرده و با توجه به تجربه خوبي که مسوولان برگزاري مسابقه با حضور در دوره هاي قبلي کسب کرده اند، پيش بيني مي شود که در برگزاري المپياد امسال به بهترين شکل ممکن، موفق باشند. وي درباره هدف اصلي برگزاري المپياد فيزيک گفت؛ فيزيک علمي مربوط به طبيعت و پايه يي براي همه علوم است و هر کشوري براي پيشرفت تکنولوژي بايد از دانش کافي در فيزيک برخوردار باشد. هدف از برگزاري المپياد فيزيک نيز در نهايت پيشرفت تکنولوژي است. وي در ادامه گفت؛ برگزاري المپياد جهاني فيزيک در ايران نه تنها فيزيک ايران را قوي مي کند، بلکه باعث تحکيم دوستي کشورها با ايران مي شود. وي درباره آينده تحصيلي شرکت کنندگان المپياد فيزيک و عدم تمايل اغلب برندگان مدال هاي جهاني المپياد فيزيک به ادامه تحصيل اين رشته در دانشگاه گفت؛ اينکه دانش آموزاني که در المپياد ها مدال مي گيرند در همان رشته ادامه تحصيل نمي دهند و رشته هاي ديگري را که کاربردي تر هستند، انتخاب کنند، امري طبيعي است. به هر حال فيزيک رشته دشواري است و تنها عده کمي تصميم مي گيرند که در اين رشته تحصيل کنند، بايد به آنها حق داد که هر مسيري را که دوست دارند انتخاب کنند.
خبرنگار ايسنا همچنين با مقايسه پيشرفت علم و فناوري چند کشور با وضعيت رتبه بندي آنها در المپيادهاي علمي، نظر وي را درباره ميزان ارتباط و تاثير المپيادها در جايگاه علمي کشورها پرسيد. وي در پاسخ با اشاره به اينکه در المپياد علمي فيزيک و ديگر المپيادهاي علمي اساساً رتبه تيم ها اعلام نمي شود و تنها مدال هايي براساس نمره افراد در آزمون ها، بين آنها توزيع مي شود در ادامه تاکيد کرد که المپياد دانش آموزي فيزيک به هيچ وجه براي مقايسه و رتبه بندي کشورها و حتي تيم ها نيست و تنها رقابتي بين افراد است و نبايد از آن براي مقايسه کشورها استفاده کرد.
گفتني است پيکر دبيرکل المپياد جهاني به تهران منتقل شد و از آنجا براي خاکسپاري به لهستان انتقال يافت.
پس از درگذشت دبيرکل نيز مايا آهتي معاون دبيرکل المپياد جهاني فيزيک تا سال آينده مسووليت دبيرکلي المپياد را عهده دار شد. اين انتصاب موقتي است و پيش از رقابت هاي سال آينده، انتخاباتي براي تعيين دبيرکل المپياد جهاني فيزيک برگزار مي شود. مايا آهتي در مورد انتخاب دبيرکل المپياد گفت؛ با تماس با سرپرستان تيم ها و مسوولان، فردي را که راي بيشتري بياورد، انتخاب مي کنيم. وي با بيان اينکه طبق اساسنامه المپياد انتخاب دبيرکل نبايد نظرات سياسي دخالت داشته باشد، گفت؛ هدف اصلي اين المپياد ايجاد فضايي مناسب و به دور از سياست جامعه امروز براي ارتباط و تعامل ميان دانش آموزان سراسر دنيا است. وي در ادامه افزود؛ افرادي از ايران نيز شرايط لازم براي کسب عنوان دبيرکلي را دارند.
تنش سياسي و همکاري علمي
در بيست و چهارمين دوره المپياد جهاني فيزيک که سال 72 در امريکا برگزار شد، دانش آموزان ايراني شرکت نداشتند، اما در سي و هشتمين دوره (امسال) ايران ميزبان دانش آموزان امريکايي شد که با توجه به وجود تنش هاي سياسي درازمدت بين ايران و امريکا جالب توجه بود. اما دکتر توفيق حکيم سرپرست تيم المپياد فيزيک امريکا و مدير اجرايي انجمن معلمان فيزيک امريکا بر ضرورت ارتباط علمي کشورها، فارغ از مسائل سياسي تاکيد کرد. وي گفت؛ سياست نبايد مانعي براي همکاري هاي علمي باشد، چرا که هدف علم ايجاد روابط خوب و مطلوب بين انسان ها است و چنين اجتماعي نيز بايد علتي فراتر از فيزيک داشته باشد. اگرچه علم بسيار مهم است، اما ما بايد در چنين مجامعي تفکر صلح را نيز در اذهان جوانان مان به وجود بياوريم. آنچه مهم است همکاري بين کشورها است که اگر انگيزه هاي سياسي دخيل نباشند، مي فهميم که منافع يکسان و مشابه و مشترکي با هم داريم، اگرچه در کشورهاي مختلف زندگي مي کنيم. ما به دانش آموزان مان مي آموزيم که به جهان احترام بگذارند.
وي با تاکيد بر آنکه وجود تنش در روابط سياسي ايران و امريکا نبايد تاثيري در روابط علمي بين کشورها يا مليت ها داشته باشد، گفت؛ ما در انجمن معلمان فيزيک امريکا حداقل هفت عضو ايراني داريم و هيچ مشکلي با ادامه عضويت اين افراد در انجمن وجود ندارد. ما هيچ برنامه يي براي متوقف کردن کامل حق عضويت هيچ يک از اين افراد و اشتراک مجلات براي اين اعضا نداريم، زيرا ادامه همکاري با اين اعضا براي ما بسيار ارزشمند است.
وي در مورد وضعيت آموزش فيزيک در امريکا گفت؛ حدود يک ميليون نفر در امريکا در سطح دبيرستان فيزيک مي خوانند که از اين تعداد پنج هزار نفر رتبه لازم براي ادامه تحصيل در رشته فيزيک در سطح دانشگاه را به دست مي آورند و در مقطع ليسانس فارغ التحصيل مي شوند. از اين تعداد سه هزار نفر مي توانند ادامه تحصيل دهند و تا ورود به دوره دکترا پيش بروند. وي در مورد اهميت واقعي المپياد گفت؛ ما دوست داريم کشورهاي ديگر را نيز تشويق کنيم که وارد اين رقابت ها بشوند. ممکن است امريکا هميشه بهترين رتبه را نياورد، ولي ما در کشورمان به رقابت ها اهميت مي دهيم و آزمون هاي دشواري در اين رشته برگزار مي کنيم. ما در مراحل مختلف همواره تلاش مي کنيم بهترين دانش آموزان را براي المپيادها انتخاب کنيم. براي مثال امسال 3100 نفر شرکت کننده از کل امريکا داشتيم که از اين تعداد24 نفر انتخاب شدند و پس از يک دوره فشرده دو هفته يي ، پنج نفر به عنوان افراد نهايي انتخاب شده اند که انتخاب اين افراد کار سختي بود، اما اينها واقعاً بهترين دانش آموزان هستند. در بيست سالي که خودم نظارت داشتم، تيم امريکا تاکنون 77 مدال گرفته و پارسال هم رقابت خوبي داشتند و پنج مدال دريافت کردند.
آزمون علمي
روز سه شنبه (26/4) به برگزاري آزمون عملي اختصاص داشت. در المپيادها علاوه بر آزمون نظري، يک آزمون عملي نيز برگزار مي شود و دانش آموزان با استفاده از تجهيزات موجود و انجام آزمايش به پاسخ صحيح پرسش دست مي يابند. به نظر مي رسد پيچيدگي هاي طرح پرسش تجربي، بيش از پرسش نظري باشد. پس از طرح اوليه پرسش تجربي، آزمايش آن با تعداد محدودي انجام مي شود و پس از اطمينان از صحت و درستي پرسش طرح شده و امکان انجام آزمايش با آن، ساخت حدود 400 نمونه کاملاً مشابه و آزمون آنها براي اطمينان از درستي کار آنها آغاز مي شود. معمولاً دستگاه ها بيش از تعداد دانش آموزان شرکت کننده ساخته مي شود تا در صورت بروز هر مشکل پيش بيني نشده، به سرعت با نمونه مشابهي جانشين شود.
در المپيادها يک يا دو پرسش عملي مطرح مي شود که 20 امتياز و سه پرسش نظري نيز 30 امتياز دارد که مجموع امتيازها به 50 مي رسد. پس از تصحيح برگه هاي امتحاني و مشخص شدن نمره امتحاني، زمان تصميم گيري براي اهداي مدال ها مي رسد. نمرات آزمون عملي و مجموع نمره خام هر تيم غروب پنجشنبه (28/4) در جلسه يي به سرپرستان تمام تيم هاي شرکت کننده در المپياد اعلام شد و روز جمعه در نشستي که از صبح برگزار شد، نتيجه نهايي هر تيم مشخص شد. روز جمعه تصحيح کنندگان و سرپرستان تيم ها از نمرات داده شده دفاع کردند. برگزارکنندگان المپياد، پس از تصحيح مقدماتي (و بيش از گفت وگو با سرپرستان تيم ها درباره نمره ها) حداقل هايي را به شکل نمره براي مدال هاي طلا، نقره و برنز و لوح تقدير مقرر مي کنند. طبق ضوابط المپياد، نمره حداقلي که براي هر مدال پيشنهاد مي شود، بايد به صورتي باشد که شش درصد شرکت کنندگان مدال طلا، 18 درصد مدال نقره و 36 درصد مدال برنز و 60 درصد يا مدال يا ديپلم افتخار بگيرند. بدين ترتيب از مجموع 326 دانش آموز شرکت کننده، 214 نفر ( 4/65 درصد) موفق به کسب مدال طلا، نقره، برنز و ديپلم افتخار شدند.
پايان المپياد
صبح روز شنبه (30/4) با توزيع 214 مدال و لوح تقدير و معرفي نفرات برتر المپياد سي وهشتم به پايان رسيد. در مجموع براساس محاسبه مدال ها و امتيازها تيم هاي چين، کره جنوبي و روسيه به مقام هاي اول تا سوم رقابت ها دست يافتند و تيم پنج نفره جمهوري اسلامي ايران نيز با کسب دو طلا، دو نقره و يک برنز به مقام هفتم رسيد.
در مراسم اختتاميه، چهار جايزه ويژه شامل جايزه بهترين دانش آموز دختر، بهترين نمره نظري، بهترين نمره عملي و بهترين شرکت کننده اهدا شد. مايا آهتي نيز در سخنان کوتاهي در مراسم اختتاميه، ضمن تقدير و تشکر از برگزارکنندگان سي وهشتمين المپياد، گفت؛ يافتن دوستان جديد، علاوه بر تعاملات علمي، دستاوردي ارزشمند است و به شما به خاطر دستاوردهايتان تبريک مي گوييم.
دکتر محمدرضا اجتهادي رئيس کميته علمي المپياد نيز با تقدير از برگزاري باشکوه مسابقات و ميزباني ايراني ها، پرچم سي و نهمين دوره المپياد جهاني فيزيک را به مسوولان کشور ويتنام واگذار کرد.