محسن غلام لو*
روزگار غريبي است. روزگاري که نگاه ها همه رو به پايين است و کسي کاري به کار آسمان بالاي سرش ندارد، آسمان بي رنگ و روي تهران اما در پناه حاشيه امن همين نگاه ها، هنوز جولانگاه پرواز پرنده هاست. پرنده هايي که با آلودگي هايش ساخته اند و روي سيم برق و ميله آنتن نشين شده اند؛ کلاغ هاي سياه و خاکستري اش، گنجشک ها و قمري هايش و کبوترچاهي هايي که (برخلاف هم نوعان شان در ديگر شهرهاي دنيا) هرگز نزديک تهراني ها آفتابي نمي شوند و طوري پرواز مي کنند که پنداري هميشه در حال فرارند.
آنهايي هم که تاب آسمان خاکستري و دودآلودش را نياورده اند که مدت هاست رفته اند، قهر کرده اند و ديگر برنمي گردند مثل لک لک هاي حرم شاه عبدالعظيم (ع) در جنوبي ترين نقطه تهران، يا که ديگر حاضر نيستند حتي از روي شهر و آسمانش رد بشوند.
مانند عبور توده هاي چند هزارتايي سار در سال هايي نه چندان دور. يا اينکه خوش نشين اند، فقط بهارش را دوست دارند. ماندگار نيستند. چرخي توي آسمانش مي زنند و زود برمي گردند؛ مثل چلچله ها، بلبل ها و سهره ها. در اين ميان اما چند سالي است که صداي ديگري هم از آسمان تهران شنيده مي شود. آوايي نه چندان خوش از پرنده اي بزرگ و زيبا، پرنده اي افسانه اي که کهنسال هاي تهران در قفسش به ياد دارند و جوان ترهايش در داستان ها و فيلم ها؛ طوطي.
پرنده اي که در همه جاي دنيا به عنوان پرنده اي گران قيمت تزئيني در قفس به فروش مي رسد، در کلان شهر تهران آزادانه زندگي مي کند و همين آزاد بودنش هم خود موجب داستان پردازي هاي جالبي در مورد آن شده است. طوطي با ديگر پرنده هاي شهر تهران تفاوت عمده اي دارد. سبزرنگ است؛ رنگ بهار و زندگي. منقاري قرمز دارد با دمي بلند و زيبا. باور کردنش کمي مشکل است اما بايد پذيرفت که جمعيت طوطي هاي آزاد تهران آنقدر هست که بتوان آنها را جزيي از ساکنان دائمي درختان تنومند و قديمي تهران محسوب کرد.
در شهر شلوغ و دودآلود تهران به ويژه در پارک هاي قديمي شمال شهر و در حال حاضر حتي در جنوب و مرکز شهر، کافي است به هنگام صبح يا غروب دقايقي به آسمان چشم بدوزي تا شاهد پروازشان باشي يا به بوستان هايي بروي که درختان کهنسال چنار و کاج دارد تا جنب و جوش پرسر و صدايشان را از نزديک ببيني.
طوطي هاي آزاد تهران از تيره علمي psittacula eupatria يا طوطي بزرگ اسکندر هستند که در ايران با نام شاه طوطي مشهور است. طول اين پرنده بزرگ به 58 سانتي متر مي رسد و زيستگاه هاي اصلي آن از شبه جزيره هندوستان تا برمه و ويتنام و تايلند و نواحي مختلفي در آفريقا را دربرمي گيرد. رنگ اصلي اين طوطي سبز است که در جنس نر، نوار سياهي از بخش زيرين منقار جدا شده و در پشت گردن به نوار قرمزي امتداد مي يابد.
طوطي از غذاهاي گياهي مانند گردو، بادام و دانه هاي نباتي استفاده مي کند، اما طوطي هاي آزاد تهران بيشتر از دانه هاي کاج و ديگر درختان برگ سوزني که در بوستان هاي قديمي به وفور يافت مي شود، تغذيه مي کنند. طوطي به دليل زيبايي و سخنگويي اش از ديرباز مورد علاقه ايرانيان بوده و به عنوان موجودي تزئيني در قفس نگهداري مي شده است. به عنوان نمونه حضرت مولانا در دفتر اول مثنوي و در اشعار طوطي و بازرگان و در دوران معاصر صادق هدايت در داستان داش آکل به اين امر اشاره کرده اند.
شاه طوطي هاي آزاد تهران نيز اگر از ابتدا با انسان باشند، داراي استعداد يادگيري واژه ها و کلمات هستند. اين موضوع نشان از خاستگاه و پيشينه قفسي بودن اين طوطي ها در گذشته دارد. تاکنون بيش از سيصد نوع طوطي در جهان شناخته شده که بيشتر آنها در نواحي گرمسيري جنگلي زندگي مي کنند. از آنجايي که طوطي پرنده اي مهاجر و دورپرواز نيست و بين تهران و زيستگاه هاي اصلي طوطي، هزاران کيلومتر کوير و بيابان فاصله است، مي توان تصور کرد که آنها بازمانده طوطي داستان مثنوي باشند که از قفس گريخت و اکنون در فضاي باز شهر زاد و ولد کرده و تکثير شده است.
ازدياد جمعيت طوطيان تهران و حضور و سازگاري شان در محيط پرسر و صداي شهري علت هاي مختلفي دارد که مهم ترين آن مي تواند طولاني شدن فصل گرما و افزايش نسبي دما در فصل زمستان باشد. همچنين داشتن پاهايي با دو انگشت رو به جلو و دو انگشت رو به عقب و منقار نيرومند قلاب شکل، باعث شده طوطي به راحتي دور از دسترس انسان و در محيط هاي داراي درختان بلند و کهنسال (امثال کاخ ها و بوستان هاي قديمي تهران) زندگي کرده و به تخم گذاري بپردازد.
از طرفي اين عامل، توانايي نشستن روي زمين و ديوار و بام خانه ها را از آنان سلب کرده و در نتيجه به يکي از مهم ترين علت هاي بقا و آسيب ناپذيري و به قفس افتادنش منجر شده است. از ديگر سوي عمر طولاني شاه طوطي که گاه به پنجاه سال يا بيشتر مي رسد نيز از جمله دلايل جالب و تامل برانگيز در ماندگاري و حفظ اين پرنده بر روي درختان تهران است. آمار تقريبي کارشناسان بخش تحقيقات وزارت کشاورزي از حضور هزار عدد طوطي در تهران خبر مي دهد. وجود اين تعداد طوطي آزاد با توجه به يکجانشيني و مهاجر نبودن طوطي ها و شرايط متغير آب و هوايي تهران (تابستان هاي گرم و زمستان هاي سرد) عجيب و قابل توجه است.
آمار پراکندگي طوطي ها در تهران نشان مي دهد که به ترتيب کاخ موزه، بوستان و فرهنگسراي نياوران با بيشترين تعداد و بعد از آنها باغ وزارت کشاورزي، کاخ موزه سعدآباد، پارک هاي جمشيديه، ملت و ساعي در شمال شهر و همچنين فرهنگسراي اشراق، فضاي سبز پادگان هاي نيروي هوايي و قصر فيروزه در شرق و درختان سفارت انگليس، روسيه و کاخ موزه گلستان و پارک شهر در نقاط مرکزي شهر محل هاي اصلي زيست شاه طوطي هاي آزاد در تهران هستند. به اين ترتيب به نظر مي رسد سازمان حفاظت محيط زيست استان تهران و شهرداري تهران (به ويژه سازمان پارک ها و سازمان زيباسازي) به عنوان متوليان طبيعت و فضاهاي شهري بايد در حفظ و نگهداري اين طوطي ها نقش بسيار فعال تري ايفا کنند.
بخش تحقيقات پرندگان و آبزيان سازمان حفاظت محيط زيست استان تهران اصولاً فاقد آمار و اطلاعات تدوين شده اي در اين خصوص است و حضور اين تعداد شاه طوطي آزاد را تنها با علاقه و شگفتي نظاره گر است، اما کارشناسان آزمايشگاه پرندگان بخش تحقيقات وزارت جهاد و کشاورزي، مقاله ارزشمندي در يکي از مجلات انگليسي زبان در خصوص شاه طوطي هاي تهران و تعداد تقريبي آنها به چاپ رسانده اند که در آن مشاهده طوطي هاي آزاد در ايران منحصر به موارد بسيار معدودي در بوشهر و بندرعباس و همچنين تعداد قابل ملاحظه اي در تهران و کرج شده است (نگارنده افزون بر اينها خود ناظر طوطي هاي آزاد در عمارت هشت بهشت قزوين و باغ ملي مشهد نيز بوده است).
در بدو امر شايد چنين تصور شود که حفظ و نگهداري طوطي هاي آزاد تهران، ارتباط چنداني به شهرداري و مديريت شهري تهران نداشته باشد، اما اگر حفظ و توليد عناصر بصري زيبا و زدودن نشانه هاي نازيباي شهر و احياي اشجار و فضاي سبز موجود در شهر را از جمله مسووليت هاي اصلي مديريت شهري بدانيم آن وقت موضوع طوطي هاي درختان تهران نيز رنگ ديگري به خود مي گيرد. بدون شک مراقبت و نگهداري از زيبايي هاي طبيعي در شهر ده ميليوني تهران اگر از نصب بيلبورد در بزرگراه ها و نقاشي ديوارها و رنگ زدن جداول خيابان ها بااهميت تر نباشد، کمتر هم نيست. حال اگر اين زيبايي هاي طبيعي که هنوز در کلان شهر تهران باقي مانده، وجود پرنده اي تزئيني و گران قيمت را هم شامل شود که وظيفه اين نهادها را دوچندان مي سازد.
سازمان حفاظت محيط زيست و شهرداري تهران (سازمان پارک ها، زيباسازي ، فرهنگي هنري و NGOها) در قدم اول و با اقدامي هماهنگ مي توانند به شناسايي مکان هاي زيست و شمارش تعداد اين گونه طوطي در تهران مبادرت کرده و سپس با تامين منابع غذايي (به خصوص در فصل سرما) و نصب لانه هاي مصنوعي بر تنه درختان تنومند پارک ها (به جاي سوراخ هاي موجود در تنه درخت) نسبت به تکثير طوطي ها حتي با جوجه کشي مصنوعي و آنگاه انتقال آنها به ديگر پارک ها اقدام کنند.
وجود کلني هاي پرجمعيت طوطي در جنوب و شرق شهر، قابليت تکثير و اسکان اين پرنده را در ديگر نقاط تهران بزرگ نشان مي دهد. شهرداري و سازمان هاي تابعه آن مي توانند در معطوف کردن نگاه شهروندان به زيبايي هاي طبيعي و همچنين فراهم کردن زمينه مشارکت مردم در حفظ بوستان ها و آماده سازي و تبديل پارک هاي بزرگ به زيستگاهي آزاد و مناسب براي پرنده هاي نادر و تزئيني نقش بسزايي ايفا کنند.
اکنون که شهر در گستره ناموزون خود بسياي از باغات و اماکن پردرخت را به ساختمان و خيابان و بزرگراه تبديل کرده و در زمانه اي که انسان شهري روز به روز از طبيعت پاک و زيبا دور و دورتر مي شود، بياييم نگاهمان را متوجه سرشاخه هاي بلند درختان و آسمان دودآلود شهرمان کنيم و به پرنده اي زيبا و باوقار بنگريم که حضور سبز و آزادش صفاي از دست رفته را به يادمان مي آورد و زندگي در کنار سنگ و سيمان و آهنگ را برايمان قابل تحمل تر مي کند؛ شاه طوطي درختان کهن تهران.
* کارشناس ارشد برنامه ريزي شهرداري تهران
