محمدحسين محمدي
سرگذشت ادب داستاني افغانستان همانند سرگذشت خودش در اين يک قرن عجيب است و غمبار. سرگذشتي باورنکردني که اگر بدانيم، حيران مي مانيم که شهرزاد قصه گو چگونه تا هنوز در اين سرزمين نفس مي کشد و مي زيد. و به گمانم چون شهرزاد است و توانست هزار و يک شب پادشاه را در انتظار نگاه کند؛ تا هنوز زنده است و هزار و دومين شبش را در افغانستان سپري مي کند؛ شبي هولناک تر از آن هزار و يک شبي که با قصه گفتن جان به در برده بود و حال هزار و دومين شبش چگونه است؟
ادب داستاني آن گونه که در جهان مي پندارندش، بسيار دير و با وقفه يي چند صد ساله به افغانستان رسيد. آن هم توسط مردماني از اين سرزمين که خود براي کارهايي ديگر به جهان خارج رفته بودند و در بازگشت با آشنايي اندکي که با ادب داستاني جهان، به خصوص رمان، يافته بودند؛ تلاش کردند چيزهايي به نام داستان، و نه افسانه و قصه، که در ادب پارسي ديرسال هايي است که مي زيست و مي زيد، بنويسند و از روزگار خويش قصه کنند. باري اولين قصه واره معاصر افغانستان را مولوي محمد حسين پنجابي که خود در هند درس خوانده بود و به شاگردانش در اولين دبيرستان افغانستان تاريخ و جغرافيا مي آموزاند، نوشته است. او در «جهاد اکبرش» (1298 خورشيدي) به تاريخ افغانستان و جنگ هاي افغانان با انگليس ها، يا به قول خودش انگريز ها، مي پردازد و باز به گفته خودش اين قصه واره «اين رومان ، ناول اول ملت افغان است که به طرز افسانه جديد ترانه اين زمان ، براي ساعت تيري غسرگرميف و نيز افاده نوشته شده است .» (مقدمه جهاد اکبر) و باز دومين اثر داستاني افغانستان نيز در هند نوشته مي شود. رمان کوتاه «تصوير عبرت يا بي بي خوري جان» که در سال1301 خورشيدي در مدارس هند به زيور چاپ آراسته شد؛ اما تا سال هاي سال در افغانستان ناشناخته ماند تا اين که در دهه شصت خورشيدي در کابل تجديد چاپ شد. رمان کوتاهي که مي توانست آغاز بسيار خوبي براي رمان نويسي افغانستان باشد؛ ولي به خاطر نديده شدن هيچ تاثيري بر ادبي داستاني ما گذاشته نتوانست. محمدعبدالقادرخان افندي نويسنده اين رمان که از خاندان پادشاهي افغانستان بود و در هند به حالت تبعيد به سر مي برد، هيچ گاه نتوانست به کشور بازگردد؛ ولي از رمانش همچنان به عنوان يکي از نخستين داستان هاي معاصر افغانستان ياد مي شود و از جايگاه خوبي نيز برخوردار است. بعد از اين دو داستان نخستين افغانستان دو ـ سه داستان واره ضعيف تر نيز نوشته شده اند؛ اما تا رسيدن به داستان کوتاه نزديک به ده سال زمان مي برد تا محمدهاشم معروف به شايق افندي که خود سفير بخارا در افغانستان بود و شاعر، تابعيت افغانستان را بپذيرد و به سمت هاي بالاي دولتي برسد و مجله «آيينه عرفان» را بنياد بگذارد و خود داستان کوتاه «پانزده سال قبل» (آيينه عرفان/ 1311) را با نام مستعار مخلص زاده منتشر کند.
از آن زمان شش دهه مي گذرد و رفته رفته داستان نويسي افغانستان با تمام موانعي که بر سر راه داشته پيش آمده؛ اما امروز نيز چون نخستين جوشش هاي داستان نويسي معاصر نبض ادب داستان نويسي افغانستان در خارج از مرز هاي اين کشور مي تپد. در کشورهاي همسايه و کشورهاي غربي که مردم افغانستان به آنجاها مهاجر شده اند. و پرتپش ترين اين شريان در ايران مي تپد که هم زبان و هم فرهنگ با مردم افغانستان است و تعداد زيادي از مردم افغانستان در اينجا زندگي مي کنند و بستر مناسبي را براي رشد ادب داستان نويسي افغانستان مهيا کرده است. با اين وجود ادب داستاني پارسي افغانستان، در ايران چندان شناخته شده نيست و فقط با نام چند نويسنده از نسل جديد داستان نويسان مهاجر افغان شناخته مي شود. نويسندگاني که بدون شک در جريان داستان نويسي اين کشور جايگاه رفيعي دارند و ادب پارسي افغانستان را به سمت و سويي تازه با افق هاي اميدوارکننده هدايت رهنمون مي شوند. اما براي شناخت بهتر جريان داستان نويسي پارسي افغانستان مناسب است از نخستين داستان کوتاه اين کشور و نويسنده اش آغاز کرد.
نخستين داستان کوتاه افغانستان
خاطره ـ داستان «پانزده سال قبل» که با نام مستعار مخلص زاده منتشر شده است ، در واقع نوشته محمدهاشم شايق معروف به شايق افندي فرزند دامادالله يعقوب مخلص مدير مجله آيينه عرفان است .1 اين داستان گرچه تا حدي به فراموشي سپرده شده و مورد بي مهري قرار گرفته؛ اما اولين داستان کوتاه تاريخ ادبيات معاصر افغانستان است . اين اثر در سال 1311 خورشيدي چاپ شده و از ساختاري محکم و از روايت و نثر داستاني مناسبي برخوردار است که هنوز هم خواندني است . داستان از نظر قوت فني و هنري از کارهاي قبل از خود و حتي داستان هايي که تا چند سال بعد از آن منتشر شده اند، بالاتر قرار مي گيرد. قبل از اين داستان ، داستان واره هاي کوتاه «حيات روحاني در خصوص حيات افغاني يا ارتقاي ملي » و ترجمه «جشن استقلال در بوليويا» منتشر شده اند؛ ولي هيچ يک ويژ گي هاي داستان کوتاه را ندارند؛ اما مخلص زاده در «پانزده سال قبل » تا حد بسيار زيادي توانسته است ويژگي هاي داستان کوتاه را پياده کند. به نظر من مي توان آن را به عنوان نخستين داستان کوتاه افغانستان شناخت . «پانزده سال قبل» دومين داستاني است که در تاريخ ادبيات افغانستان به شيوه اول شخص ـ من راوي ـ روايت مي شود و اولين داستاني است که نويسنده اش از عهده اين زاويه ديد به خوبي برآمده است . داستان به شيوه اول شخص ً اعترافي از زبان کسي روايت مي شود که خاطرات کودکي و اولين روزهاي مکتب رفتنش را بازگو مي کند و ديگر از «سايه روشن هاي نثر روايتي و حکايتي کلاسيک در اين داستان خبري نيست .غنويسندهف آنچه را مي خواهد بگويد در عملکردها و سيماهاي قهرمانان بازگو مي کند و هيچ گاه خود در بدنه داستان حضور نمي يابد، موضع نمي گيرد و بر منبر خطبه جلوس نمي کند. کاربرد زبان در اين اثر بسيار استادانه است . مخلص زاده با توانمندي ژرفي به زبان يک دست در کليت اثر دست مي زند و آن گاه استفاده بسيار نيکو و بي خدشه از واژه هاي عاميانه و گفت وگو به آن قدرت بيشتري مي دهد تا آنجا که براي نخستين بار (غير از تصوير عبرت ) نويسنده به خلق زبان داستاني دست مي يابد.»2
راوي ً خاطره - داستان «پانزده سال قبل » کسي است که از دوران کودکي اش و از آن هنگام که مادر او را به مسجد نزد ملا مي فرستد تا سبق بخواند. راوي از رفتن به مسجد ابتدا ناراحت است؛ ولي با گپ هاي مادر خوش مي شود که مي خواهد سبق بخواند. مادر به همين خاطر مقداري نان و کشمش مي خرد و او را به همراه نوکرشان به مسجد مي فرستد. ملا پدر مرحوم راوي را مي شناسد و به او درس مي دهد و راوي خوشحال به خانه بازمي گردد و براي مادر درس خواندنش را قصه مي کند. فردا که به مسجد مي رود، ملاي ديگري به جاي ملاي ديروزي نشسته است . اين ملا به جاي تخته و تباشير (گچ تحرير) به راوي قلم و کاغذ مي دهد و راوي خوش تر به خواندن الفبا سرگرم مي شود. بعد از مدتي در محله آنها مکتب باز مي شود و راوي به مکتب مي رود و درس مي خواند. راوي به درس هايش ادامه مي دهد و وارد دبيرستان مي شود و سپس در اداره يي مشغول کار مي شود و به ادبيات و نوشتن روي مي آورد و حالا پانزده سال بعد از مرگ پدر خود صاحب فرزندي مي شود و داستان به پايان مي رسد.
«پانزده سال قبل » اين گونه آغاز مي شود؛
«ابتداي بهار بود. صحن حويلي ما از برف زمستان در سينه خود يادگاري داشت . دم اïرسي نشسته همراه مادرم ناشتا مي کرديم . يک بار بدون سبب آهي کشيده از جا برخاست ، پس خانه رفت . صداي قفل صندوقچه اش شنيده شد. پس آمد، دستمال سفيدي که يک گوشه آن گره داشت ، به دستم داد و گفت ؛ «بخيز، همراه نوکر از سر چوک به اين پيسه هفت تا نان بگيريد و باقي را کشمش بخريد.»
حيران شدم که امروز اين قدر کشمش و نان را چه مي کند. يک نان دو پيسه و يک چهارک کشمش دو تنگه بود.
گفتم ؛ «اين قدر کشمش و نان را چه مي کني ؟»
گفت ؛ «تو را پيش ملا سبق مي مانم .»
دق شدم که چه کرده ام ؟ صورتم ترش و زرد شد.
گفتم ؛ «گناه من چيست ؟»
تبسم کرد. دست به سرم نهاد. از پيشاني ام ماچ کرد، به طوري که از رايحه آغوش و گرمي لب هايش بوي ٍ تا حال بر مشمام و ناصيه ام باقي است ، بعد از آن گفت ؛ «به سبق ماندن جزا که نيست . مي خواهم ملا شوي .» از اين سخن به فکر افتادم . زود به يادم آمد، دو روز پيشتر دم دروازه بودم . دو نفر به دست شان کتاب از کوچه مي گذشتند. با يکديگر خوش خوش صحبت داشتند. به سر يکي لنگي سفيد، چپن سياه ستره و پاک و پيزار در پا، ديگر لنگوته نباتي ، چپن کرباسي نسواري در سر و بر داشت ، در پايش چه بود؟ فراموشم شده . در عقب اين فکر دوباره خوش شدم که من هم لنگوته سفيد و چپن سياه ستره و پيزار زري خواهم پوشيد. آن قواره خوشم آمده بود. به مادر خود گفتم ؛ «کو لنگي سفيد و چپن سياه و پيزار زري .»
مادرم خنديده گفت ؛ «تو ملا شو، هر چيز تيار است . بخيز، صدا کن گل محمد بيايد. با هم برويد.»
زير دروازه رفتم ، صدا کردم . بلي آغاجان گفت . دستمال و گره آن را نشان داده چيزي که مادرم گفته بود، قصه کردم . گل محمد خوش شد و گفت ؛ «آغاجان ، نام خدا کلان شده ، سبق مي خواند. امروز کشمش مي خوريم .»
من خوش نبودم . گفتم ؛ «بس کن ، بيا برويم سر چوک .»
پيش شد. از دنبالش روان شدم . در کوچه دست به دست گرفته به راه افتاديم .»3
مخلص زاده در «پانزده سال قبل » به چنان زبان يکدست و نثري زيبا و روايتي داستاني و روان دست مي يابد که قبل از او و تا چند سال بعد نيز در هيچ داستان ديگري به چشم نمي خورد. پيرنگ مناسب ، شخصيت پردازي توصيفي و همراه با عمل ، صحنه پردازي و فضاسازي مناسب داستان ، نشان از آن دارد که مخلص زاده داستان کوتاه را خوب مي شناخته است . راوي اول شخص حالات شخصيت ها را به خوبي توصيف مي کند و داستان زمان و مکان مشخصي دارد و عمل داستاني و نشان دادن جاي نثر توصيفي و نقالي را گرفته است .
نکته سنجي و باريک بيني شايق افندي در توصيف حالات شخصيت ها و شرح آداب و رسوم سبق خواندن و توجه به زبان گفتاري آن زمان مردمان کابل ، داستان را از ديد جامعه شناختي نيز داراي اهميت کرده است .
مخلص زاده برخلاف نويسند گان پيش از خود از توصيف و صحنه پردازي به خوبي استفاده مي کند و از آنها در پيشبرد داستانش سود مي برد و به انسجام پيرنگ داستان کمک مي کند.
او سپس با انتشار دو داستان «بيست وسوم ميزان » (س 4، ش 7 و 8 ، 1313) و «خيال » (عقرب 1317 خ ) در آينه عرفان خودش را به عنوان اولين نويسنده داستان کوتاه افغانستان معرفي مي کند ولي بعد از آن ديگر داستاني از او منتشر نشده است .
«بيست و سوم ميزان » يک داستان تبليغي و تاريخي است که «به خاطر بزرگداشت از روز بيست و سوم ميزان - روز بر تخت نشيني محمدنادرخان و از بين رفتن حبيب الله کلکاني ـ نوشته مي شود و از همان آغاز بيانگر نفرت نويسنده است نسبت به دوران زمامداري حبيب الله کلکاني و به شادي اندر شدن او است از فرا رسيدن پادشاهي محمدنادرخان .» من به اين داستان دست نيافتم تا بيشتر به آن مي پرداختم .
«خيال » داستان ً ناتمامي است که معلوم نيست چرا هاشم شايق ادامه اش را منتشر نکرده است . (بر بالاي اولين صفحه داستان بالاتر از نام نويسنده عبارت «16 سال قبل » نيز ديده مي شود و ربطي به داستان ندارد و با داستان پيشين نويسنده «پانزده سال قبل » نيز ارتباطي ندارد.) در اين داستان راوي به توصيه دوستش نزد دانشمندي آمده تا دردش را علاج کند. راوي براي دانشمند تعريف مي کند که شبي تمثال پيرزني را در خيال ديده و ناآرام شده و هر شب خيال اين واقعه تازه مي شود.
گرد حدقه چشمان ياقوتي رنگ اين هيکل ، يک دايره سيمابي نمودار مي گردد و در آن هنگام هوش و هستي از او دور مي شود و حال مي خواهد ريشه اين خواب و خيال را دريابد.
موضوع داستان متفاوت از آثار ديگر نويسندگان اين دوره است و به دنياي خيال و وهم مي پردازد. مگر نويسنده با اين موضوع برخوردي واقع گرايانه دارد. راوي از خيالات و اوهامش براي دانشمند صحبت مي کند تا راه خلاصي بيابد ولي داستان نيمه تمام مي ماند و در صفحه پنجم با عبارت «باقي دارد» بر ناقص بودن آن تاکيد مي شود و نمي توان حرف آخر را درباره اش گفت . اين داستان ناتمام و داستان «بيست وسوم ميزان » به قد و قواره داستان نخست هاشم شايق نمي رسند و حتي نثري غيرداستاني دارند. و امروز نيز نام او فقط به خاطر داستان کوتاه «پانزده سال قبل» در تاريخ ادب داستان افغانستان ياد مي شود.
پي نوشت ها؛
1- اوحدي ، علي ، نگاهي به ادبيات معاصر دري در افغانستان ، ص 17
2- رهنورد زرياب ، «خمسه اوليه »، خط سوم ، سال اول ، ش 3، مشهد، 1382، ص 238.
3- ناصر رهياب ، «پيدايي داستان معاصر دري »، خراسان (مجله مطالعات زبان و ادبيات )، س ششم ، ش سوم ، ش م 29، کابل ، 1365، ص 63.
حالا ديگر چه بخواهيم چه نخواهيم، ساکن هر طول و عرض جغرافيايي که باشيم، به طريقي هستي مان به واسطه اتفاقاتي تعيين مي شود که در منطقه نه چندان کوچکي به نام خاورميانه رخ مي دهد. انگار که اين تکه از جهان بزرگ شده است و سايه اش را بر سر ساير کشورها انداخته است. شايد فاجعه انساني گسترده يي که در قاره آفريقا در هر لحظه در حال وقوع است ابعادش به مراتب از آنچه در خاورميانه مي گذرد جدي تر و عميق تر باشد ولي موج تبليغات رسانه يي به گونه يي است که چشم ها را محو مسائل خاورميانه مي کند. حالا کمتر کسي را مي توان پيدا کرد که با افغانستان، عراق و ايران آشنايي نداشته باشد. بگذريم که نوع پوشش خبري اين مناطق به شکلي غير واقع گرايانه تصويري مخدوش از اين محدوده ارائه مي کند و در اين ميان طبيعتاً آثار مکتوبي که بازنمايي واقع گرايانه يي از اوضاع خاورميانه را به دست دهند مرکز توجهند و باب طبع سيل مخاطباني که نمي دانند چرا و چگونه کشورهاي اين منطقه درگير خشونت شده اند. نمي خواهم بگويم که لزوماً ادبيات مسوول بازسازي مختصات يک کشور يا منطقه به همراه آداب و رسومش است ولي آنچه به موازات ادبيات در يک متن همواره ديده مي شود وجه اجتماعي روايتي است که نويسنده خلق مي کند؛ وجهي که از يک سو ريشه در واقعيت دارد و از سويي ديگر حاصل تخيل نويسنده است. در پاره يي از ژانرهاي ادبي نويسنده ضمن توجه به کنش هاي واقع گرايانه شخصيت هاي موردنظر خود را در بستر روايت به حرکت وامي دارد. آميزه اين دو وجه متني را پديد مي آورد که به دليل ارجاعات عيني ملموس است و باز به سبب حرکات قهرمانانه کاراکتر يا کاراکترها جذاب است و اثرگذار. اين قبيل متن ها تقريباً با عطف به توجه به جذب مخاطب نوشته مي شوند. شايد نويسنده در هنگام نگارش توجه مستقيم در سطح خودآگاه به مخاطب نداشته باشد ولي در پس ذهن مي داند که از روايت خود چه مي خواهد. چنين آثاري با توصيف ريز به ريز موقعيت يا رفتن به دهليزهاي دروني ذهن کاراکترها خود را تعريف نمي کنند بلکه بيشتر در جهت کنش حرکت کرده و با ارائه کدهاي واقعي (با تکيه يي ضمني بر متن خبرهاي رسانه يي و گزارش هاي ژورناليستي) از فضاي وقوع داستان، سعي در برجسته شدن سلسله حوادثي دارند که همه از آن تاحدي آگاهيم. نويسنده بي آنکه لازم باشد از قبل بر چنين بنايي مستقيماً اصرار ورزد، ما را به دالاني هدايت مي کند که پستوهاي تاريک و روشن آن را لااقل يکي در ميان مي شناسيم. در چنين وضعي است که نقش رسانه بر ادبيات بيش از پيش روشن مي شود. مثلاً شهروند فنلاندي که تا به حال پا به افغانستان نگذاشته است، اگر «بادبادک باز» «خالد حسيني» را بخواند، آن را ادامه منطقي همان اخباري مي بيند که از طريق شبکه هاي تلويزيوني، ماهواره يي، اينترنتي و روزنامه ها و مجلات شنيده، خوانده و شناخته است. گويي در چنين فضايي ادبيات و رسانه به نوعي از همپوشاني مي رسند. البته اين به معناي تاثير مستقيم اين دو مقوله در همه ژانرهاي ادبي نيست. مراد از اين آناليز، نوع رويکردي است که نويسنده هايي مانند خالد حسيني در پيش مي گيرند، اما بياييد در همين ابتداي بحث کمي منصف باشيم. نه تمام مخاطبان کتاب ها در جهان، از ادبيات انتظار ناب بودن دارند و نه همه به سراغ کتاب مي روند تا از سرچشمه هاي ادبيتي محض جرعه يي بنوشند و مست شوند. حتي درنگاهي افراطي تر معتقدم که خيلي از افراد فرهيخته يي که دغدغه شبانه روزي شان مراجعه به متون ادبي جدي است گاه پيش مي آيد که خسته مي شوند، سردرد مي گيرند، افکار موذي و مزاحم به ذهن شان هجوم مي آورد و خلاصه به هزار و يک دليل ديگر که شما بهتر از من مي دانيد، به سراغ کتاب هايي مي روند که ساده خوانده شوند و آنها را تحت تاثير قرار دهد. به ياد قهرمان هاي شکست ناپذير دوران کودکي، از فرجام شخصيت ها خيال شان جمع باشد و دل بدهند به کنش هاي پي در پي. پيروز ي ها و شکست ها. لحظه هاي فتح و غرور. لذت برآورده شدن آرزو. رنج از دست دادن يک محبوب و...
اشتباه نکنيد، «بادبادک باز» از تمام قواعد اين ژانر تبعيت نمي کند. «خالد حسيني» با هوش تر از اين حرف ها است. او ضمن وفاداري به ژانري که يک پايش ريشه در ادبيات عامه پسند دارد و پاي ديگرش درصدد شکار مخاطبان حرفه يي ادبي و هنري است، به نگارش «بادبادک باز» مشغول شده است، اما در عين حال به همان قاعده يي که در مقدمه اين مقال آمد توجه داشته است؛ تکيه بر کدهاي رسانه يي. مواد خام مهيا است. حادثه برج هاي دوقلو- حمله شوروي به خاک افغانستان- جنگ هاي داخلي. ظهور طالبان. ببينيد، هر چه يک نويسنده بخواهد خيالبافي کند باز يک قدم از سلسله رويدادهاي اين منطقه عقب است، اما چيره دستي نويسنده از کجا معلوم مي شود؟ چگونه او در قالب رماني سيصد و شصت صفحه يي توانسته به بسياري از آنچه مدنظر داشته به شکل اجرايي موفق برسد؟ 
پاسخ ها ساده اند، امير يا حسن شبيه خودمان، دوستان مان و همسايگان مان هستند. نويسنده البته در پرداخت ابتدايي آن دو را به لحاظ خاستگاه طبقاتي شان از هم تفکيک مي کند. هرکدام تا حدي به دليل ساختاري به تيپ فقير و غني نزديک مي شوند اما پيوندهاي اين دو شخصيت را خالد حسيني به شکلي ظريف و هوشمندانه در قالب بازي با بادبادک يا درگيري هاي خياباني جشن هاي خانوادگي برمي سازد. امير در نيمه اول کتاب بيشتر شبيه دوربيني است که همه چيز را مي بيند. گاه باور کرده و مي پذيرد و گاهي از مشاهده شان مي ترسد. امير گويي آن ضمير نيمه هوشيار مخاطباني است که لطف و صفاي فضاي بيروني افغانستان را قبل از حمله شوروي مي خوانند و مي بينند و مي ترسند از هجوم نيرويي متخاصم. نيرويي که در تمام لحظه هاي خوش ابتدايي کتاب بر سر امير سنگيني مي کند. ما همه اين لحظه ها را از سر مي گذرانيم و با خود مي گوييم پس آن آوار مهاجم کي از راه مي رسد؟ اگر امير مي ترسد، پس لابد دليلي، جايي، گره يي در حال وقوع است. امير در بخش هاي مربوط به کودکي و نوجواني و بخشي از جواني خود، قهرمان اصلي کتابي است که در آن فعل قهرمانانه يي رخ نمي دهد. خالد حسيني اين بخش ها را با ايمان به نيروهاي قضا و قدري نوشته است. امير گويي به جبر زمان اعتقاد دارد. تکان دهنده ترين سويه اين شخصيت زماني بروز مي کند که مي بيند پدرش در راه پيشاور با سرباز روسي درگير مي شود. وقايع مربوط به اين صحنه را راوي اول شخص به گونه يي وصف مي کند که انگار همه چيز با فاصله يي از او اتفاق مي افتد. حتي در جايي با خود مي گويد که خب، پس پدر با آن همه اقتدار بايد اين گونه مي مرد. براي لحظه يي خود را يتيم مي پندارد و سريعاً هم وضعيت خيالي را مي پذيرد. حرکتي در جهت کنشي آگاهانه انجام نمي دهد. اويي که در سراسر کودکي سعي داشته رضايت پدر را جلب کند و توجه او را برانگيزد، در لحظه يي کوتاه با او براي هميشه خداحافظي مي کند. مي بينيد؟، اينها ويژگي هاي يک قهرمان نيست. در اين لحظه ها است که خالد حسيني از قواعد ژانر ادبي عامه پسند تخطي مي کند. در بيشتر لحظه هاي رمان، راوي شبيه چشمي هوشيار فقط مي بيند و مي گويد. صحنه ها را با واگويه هايش باسازي مي کند. اگر کمي از ذهنيات خود مي گفت و به نقل اتفاقات نمي پرداخت، اثر به راحتي باب طبع اهالي ادبيات جدي مي شد و خب طبيعتاً تعداد زيادي از مخاطبان عام در اين حالت ريزش مي کرد. در نقطه مقابل قطب فقير روايت در صلحي دائمي است با محيط خود. حسن همه چيز را سرنوشت خود مي داند. آهسته و پيوسته در حرکت است و تکوين اين کاراکتر به تدريج در رمان رخ مي دهد. دغدغه هاي فرهنگي دارد اما اين نيازها برآورده نمي شود. او بيشتر نقش محافظ امير را ايفا مي کند و در اين راه از هيچ کوششي فروگذار نمي کند. او نماد سرزميني است که آماده هر نوع هجومي است. امثال حسن حتماً که در زمان حمله نيروهاي روسي کم نبوده اند. حتي خود امير هم به واسطه ثروت و موقعيت خانواده پدري و زمينه هاي فرهنگي غني مظهر قدرت نيست. ساير افرادي که در رمان هم به شکل حاشيه يي حضور دارند آماده بروز هر نيروي قهري هستند و اين چنين است که افغانستان و مردمش در حرکتي ناگهاني از هم مي پاشند. عده يي به پاکستان مي گريزند و تعدادي به ايران.
«اندرو لي ست» نويسنده کتاب «مردي که شرلوک هلمز را آفريد»، در مطلبي که اين هفته در ضميمه ادبي شنبه هاي روزنامه انگليسي زبان «گاردين» نوشته، مدعي شده که «سر آرتور کانن دويل» به همسر اولش «لوئيس هاوکينز» خيانت کرده است. «لي ست» اين ادعا را پس از بررسي نا مه هاي کانن دويل مطرح کرده و معتقد است که وقتي لوئيس بر اثر بيماري سل در بستر مرگ بوده، آرتور به او علاقه يي نشان نمي داده است. گاردين در همين رابطه به آشنايي کانن دويل در آن زمان با «ژان لکي» اشاره مي کند و مي نويسد که نويسنده محبوب اسکاتلندي هنگامي که همسرش در حال مرگ بوده، مشغول خوش گذراني و خيانت به او بوده است. کانن دويل به فاصله کمي پس از مرگ لوئيس با ژان ازدواج مي کند. 
رابطه اسکات فيتزجرالد و همسرش زلدا از پرجنجال ترين روابط زناشويي نويسندگان امريکايي است. اسکات اولين بار زلدا را در مونت گومري آلاباما ديد و عاشقش شد و در سال 1919 با همديگر نامزد کردند. در آن زمان زلدا نوزده ساله بود و اسکات بيست و سه سال سن داشت. اسکات به شهر نيويورک رفت و در آنجا ساکن شد و به نوشتن پرداخت، با اين همه از پس هزينه هاي نامزدي اش با زلدا برنمي آمد، به همين خاطر نامزدي آنها به هم خورد. اما پس از مدتي و بعد از اين که «اين سوي بهشت» از طرف انتشارات «اسکريبنر» براي انتشار خريداري شد، دوباره با همديگر نامزد کردند، پس از چند ماه کتاب فيتزجرالد روانه بازار کتاب شد و يکي از کتاب هاي پرفروش و محبوب سال شد. آنها چند وقت بعد در کليساي سنت پاتريک ازدواج کردند. بعد مانند بسياري از نويسندگان امريکايي که از پس هزينه هاي سنگين امريکا برنمي آمدند، به فرانسه رفتند و در پاريس ساکن شدند. در همين ايام و در سال 1925 بود که اسکات فيتزجرالد شاهکار «گتسبي بزرگ» را منتشر کرد و شهرت خوبي به دست آورد. پاريس آن روزها ميزبان نويسندگان مهمي بود که اغلب شان از دوستان نزديک اسکات فيتزجرالد به حساب مي آمدند، نويسندگاني چون ارنست همينگوي، جان دوس پاسوس، ازرا پاوند، گرترود استاين و ديگر نويسندگان «نسل گمشده». همينگوي که در اين ايام دوستي نزديکي با فيتزجرالد پيدا کرده و تقريباً يکي از صميمي ترين دوستانش هم شده بود، به خوبي نسبت به رابطه اسکات و زلدا اشراف پيدا کرد و بعدها چه در نامه هايش و چه در «پاريس، جشن بيکران» درباره آن حرف زد. همينگوي معتقد بود که فيتزجرالد در سراشيبي ادبي افتاده و اين جريان را تقصير زلدا مي دانست که اسکات را مجبور مي کرد تا ديروقت به مهماني بروند. همينگوي تا جايي پيش مي رود که در يکي از نامه هايش مي نويسد که زلدا کلاً به نويسندگي فيتزجرالد حسودي مي کند و به همين خاطر است که نمي گذارد وي داستان بنويسد. وي همچنين الکلي شدن فيتزجرالد را تنها و تنها تقصير همسرش زلدا مي دانست. با اين همه زلدا پس از مدتي دچار بيماري رواني شد و چند وقتي در تيمارستان بستري بود. زلدا هشت سال پس از مرگ اسکات در سال 1948 در آتش سوزي بيمارستان رواني هايلند درگذشت. با تمام اين جريانات، اسکات فيتزجرالد در تمام مدت زندگي مشترکش، زلدا را رها نکرد و با او کنار آمد. همينگوي از اين کار فيتزجرالد بسيار کفري بود، تا جايي که در کتاب «پاريس، جشن بيکران» اعتراضش را به فيتزجرالد به طور علني بيان کرده است.
ميشل بوتور شاعر، نويسنده و پايه گذار جريان رمان نو، در 14 سپتامبر 1926 در مون- زان- بارو در شمال فرانسه به دنيا آمد. در سه سالگي به پاريس رفته و با آغاز جنگ جهاني دوم ناچار شد اين شهر را ترک کند. اما يک سال بعد، باز هم به پاريس بازگشت و تحصيلات خود را در مقطع دبيرستان ادامه داد. البته شاگرد خوبي نبود و پيشرفتي نداشت. بالاخره در رشته فلسفه ادامه تحصيل داده و در همين رشته شروع به تدريس کرد. اغلب ميشل بوتور را با رمان ها و مقالاتش مي شناسند. اما او پيش از آنکه نوشتن رمان را شروع کند، شعر مي سرود و نخستين رمان هاي خود را نيز وامدار شعر کهن مي دانست. جالب آنکه از همان کودکي نيز شعر مي گفته؛ «من از بچگي شروع کردم به نوشتن. کلاس دوم بودم، فرانسه دست آلماني ها بود. معلم انگليسي شعر چکامه يي تقديم به باد مغرب اثر شلي را به ما درس مي داد. خيلي از اين شعر خوشم آمد، شروع کردم به نوشتن قصيده هايي تقديم به باد شمال و باد جنوب. البته از شلي خيلي کم تاثير گرفتم. از آن به بعد هم از نوشتن دست برنداشتم.»1 او از همان کودکي بيش از حد به خواندن روي آورده تا بتواند بنويسد؛ «اگر در دنياي خواندني ها غرق نشويد، ايده يي براي نوشتن به سراغتان نمي آيد. اين يک امر بسيار بديهي است. نويسنده نياز دارد همواره در حال بررسي و جست وجو در ميان کتاب ها باشد و از لابه لاي مطالعه هايش کلمه ها و نظريه هاي مختلف را دريابد.» بوتور در 28 سالگي اولين رمان خود را منتشر کرد؛ «کتاب اولم پاساژ ميلان را قبل از انتشارات مينويي به ناشرهاي زيادي نشان دادم. گرچه جداي از رمان، با چند مجله هم کار مي کردم و دست از نوشتن برنداشته بودم. در کنار آن با بعضي از دوستانم به محافل ادبي و هنري سر مي زدم. يک نويسنده بلژيکي هم به نام ژرژ لامبريش تاثير مهمي در زندگي من داشت. از بلژيک به پاريس آمده بود و مديريت بخش ادبي انتشارات مينويي را به عهده داشت. او بود که پاساژ ميلان را کتابي باارزش دانست و مرا به مدير انتشارات معرفي کرد. مدير انتشارات هم با انتشار کتابم موافق بود. کار حرفه يي من در زمينه ادبيات اين گونه شروع شد.» در اين سال ها او در کشورهاي مختلف به تدريس مشغول بود و از تجربه هاي خود در نوشتن استفاده مي کرد؛ «وقتي استاد دانشگاه ژنو بودم، درباره نويسنده ها به شاگردانم درس مي دادم، البته نه درباره خودم... بعضي از همکارانم درباره من هم درس مي دادند. در دانشگاه هاي مختلف، در سوئيس، يا جاهاي ديگر قطعاً لحظاتي پيش مي آمد که درباره کتاب هايم حرف بزنم يا تا آنجا که ممکن بود، به تمامي سوالاتي که از من مي شد، جواب بدهم. از همان موقع به ذهنم رسيد که تمامي اين بحث ها را مي شود در يک کتاب جمع کرد. اين بود که رساله يي در باب رمان را نوشتم.» او در سال 1956، و در کنار فعاليت هاي دانشگاهي و نقدهاي ادبي، صرف وقت را نوشت که در همان سال جايزه فنئون2 را نصيبش کرد. يک سال بعد يعني در سال 1957 دگرگوني را منتشر کرد و جايزه رنودو3 آن سال را به خود اختصاص داد. در سال 1960 نيز درجات را منتشر و نوشتن مجموعه مقالات خود را آغاز کرد. در همين سال جايزه نقد ادبي را براي اين مجموعه مقالات که در کتابي تحت عنوان فهرست جمع آوري شده بود، دريافت کرد. اين کتاب در پنج جلد گردآوري شد که انتشار آنها تا سال 1980 طول کشيد. نکته جالب در اين کتاب، تنوع مقالات است. بوتور حتي نقاشي را هم به نقد کشيده و قسمت عمده اين کتاب را نقدهايش در نقاشي به خود اختصاص داده اند.
- چنين آثاري با توصيف ريز به ريز موقعيت يا رفتن به دهليزهاي دروني ذهن کاراکترها خود را تعريف نمي کنند بلکه بيشتر در جهت کنش حرکت کرده و با ارائه کدهاي واقعي (با تکيه يي ضمني بر متن خبرهاي رسانه يي و گزارش هاي ژورناليستي) از فضاي وقوع داستان، سعي در برجسته شدن سلسله حوادثي دارند که همه از آن تاحدي آگاهيم. نويسنده بي آنکه لازم باشد از قبل بر چنين بنايي مستقيماً اصرار ورزد، ما را به دالاني هدايت مي کند که پستوهاي تاريک و روشن آن را لااقل يکي در ميان مي شناسيم.
نوآوري در سبک و بدعت در کتاب هايي که به هيچ وجه قابل طبقه بندي نيستند، يکي از اسرار موفقيت و شهرت بوتور است. او در پاساژ ميلان به شرح دوازده ساعت از زندگي ساکنان يک ساختمان هفت طبقه در پاريس پرداخته است؛ در دگرگوني، کل داستان را با ضمير دوم شخص بيان مي کند که هم خواننده را مخاطب قرار مي دهد و هم راوي داستان را؛ در درجات که بيشتر ويژگي يک تمرين و دست گرمي را دارد، به روايت آنچه در مدت يک ساعت در کلاس درس يکي از دبيرستان هاي پاريس روي مي دهد مي پردازد.