افسانه بهرامي

بعد از سال ها زندگي مشترک، احساس مي کرد زنش رفت وآمدهاي مشکوک دارد. در حالي که پيرزن مدعي بود رفتارش تغييري نکرده است. اين قراري بود که با هم گذاشته بودند. مراقبت از تنها نوه شان را تا يک سالگي پيرزن برعهده بگيرد، چرا که مادر بچه بتواند با خيال راحت سر کار برود. اما اين روزها پيرمرد بهانه گيري مي کرد. به ساعت ورود و خروج پيرزن گير مي داد. روزهاي اول پيرزن سعي مي کرد توضيح بدهد اما بعد از مدتي خسته شد و بدون توضيح به کارهايش ادامه داد. اين زن و شوهر نمي دانستند پيرمرد در حال بروز نشانه هاي اوليه بيماري آلزايمر است. نشانه اوليه بيماري که اعظم حاج يوسفي مدير روابط عمومي انجمن آلزايمر ايران بر ضرورت شناخت آن تاکيد دارد. وي مي گويد؛ «ضروري است تمامي افراد جامعه با علائم بيماري آلزايمر آشنايي داشته باشند. در صورت شناخت اين علائم، بيماري بسياري از بيماران در مراحل اوليه بيماري محدود مي شود و بيماران وارد فاز پيشرفته بيماري آلزايمر و به دنبال آن عوارض وحشتناک بيماري نمي شوند.»

بيماري آلزايمر به آرامي پيشرفت کرده و مهم ترين نشانه اوليه بيماري اختلال حافظه است. بنا به گفته حاج يوسفي ممکن است نشانه ها از فردي به فرد ديگر و از روزي تا روز ديگر متفاوت باشد. وي علائم اوليه بيماري آلزايمر را موارد زير برمي شمرد؛ «علائم اوليه بيماري ممکن است به قدري بي اهميت باشند که مورد توجه قرار نگيرند، مثل حالت هاي غيرقابل پيش بيني، کم شدن تمايل براي ملاقات افراد جديد يا انجام کارهاي جديد، مشکل در حل مسائل، کم شدن دقت و توجه، فراموش کاري.»

پيرزن بعد از شنيدن توضيحات پزشک انجمن آلزايمر به گذشته که برمي گشت و کارهاي پيرمرد را در سال هاي اخير مرور مي کرد بعضي از برخوردهاي او را مشابه توضيح خانم دکتر مي ديد. پيرمرد در يکي، دو سال اخير مرتباً يادش مي رفت جوراب يا پيراهن اش را کجا گذاشته است و حتي قبل از وخيم شدن بيماري اش دو سه بار راه خانه را گم کرده بود و پس از ساعت ها بيرون ماندن از خانه راه برگشت را به خاطر آورده بود.

پيرمرد و خانواده اش دليل تمام اين قضايا را حواس پرتي ناشي از پيري مي دانستند، در حالي که مدير روابط عمومي انجمن آلزايمر ايران معتقد است؛ «شايد بسياري از مردم ضعيف شدن حافظه را بخشي از روند عادي پيري بدانند، اما امروز دانشمندان بر اين باور هستند که کم شدن قابل توجه حافظه در افراد بالاي 60 سال مي تواند نشانه هاي بيماري آلزايمر باشد. تا جايي که در صورت عدم پيشگيري و وخيم شدن بيماري، فرد علائم ثانويه يي همانند کاهش شديد حافظه (تا جايي که فرد در غذا خوردن يا لباس پوشيدن دچار مشکل مي شود)، تغييرات در حالات و شخصيت مثل از دست دادن قدرت قضاوت و تمرکز، ناتواني در انجام وظايف روزانه و عدم رعايت بهداشت فردي را بروز مي دهد.»

به طور کلي در بيماري آلزايمر فرد ابتدا وقايع اخير را فراموش مي کند، وسايل خود را گم کرده و سوالات تکراري مي پرسد. به مرور اختلال حافظه شديدتر شده، وقايع قديمي نيز فراموش مي شود. ممکن است اختلال رفتاري بروز کرده و در نهايت عملکرد شناختي فرد مختل شده و بيمار حتي نزديک ترين افراد خانواده و فرزندان خود را نشناسد. بيمار دچار توهمات و خيالات واهي و حالات رواني مي شود. در قدرت تکلم، درک و بيان مطلب دچار مشکل شده و در نهايت حرکت دادن عضلات نيز فراموش خواهد شد و از اين به بعد بيمار قادر به مراقبت از خود نخواهد بود.

گريه هاي پيرزن نمي تواند دارويي براي بيماري پيرمرد باشد. پيرمرد حالا ديگر زن اش را هم نمي شناسد.

پيرمردي که تا چند سال پيش دوستان بسياري داشت و در مهماني ها با حرف هاي شيرين باعث خنده و قهقهه مردم مي شد، حالا يک دوست هم ندارد. اين پيرمرد امروز حتي نمي تواند حرف بزند، فقط گاهي وقت ها صداهاي نامفهومي از دهان اش خارج مي شود که در صورت پافشاري ديگران مبني بر اينکه حرف هايش را تکرار کند، با عصبانيت شروع به داد و فرياد و کتک کاري مي کند. امروز نگهداري پيرمرد اين قدر سخت شده است که خانواده اش چاره يي ندارند جز اينکه مراقبت از او را به خانه سالمندان بسپارند.

اين در حالي است که در همان مراحل اوليه خانواده اش مي توانستند از طريق آزمايش هايي چون الکتروکارديوگرافي يا نوار قلب، تاريخچه کامل پزشکي، تست هاي روان شناختي و تست هاي عصبي که توسط پزشک متخصص انجام مي شود از بيماري پيرمرد آگاه بشوند. بيماري که هر چند هنوز درمان قطعي براي آن وجود ندارد اما به هر حال با تجويز برخي داروها مي توان از پيشرفت آن جلوگيري کرده و عوارض حاصل از بيماري را کنترل کرد. در اين باره مدير روابط عمومي انجمن آلزايمر ايران به موارد زير اشاره کرد؛ «تجويز آرامبخش ها و ضدافسردگي ها با مقدار مناسب مي تواند مفيد باشد. فعاليت هاي فيزيکي باعث کاهش اضطراب و بي قراري فرد مي شود. رژيم غذايي مناسب ضمن اينکه از مشکلات گوارشي، کم آبي، سوءتغذيه و کم شدن ويتامين هاي بدن بيماران جلوگيري مي کند در برخي موارد از پيشرفت بيماري جلوگيري مي کند.»

در حال حاضر دو داروي «ممانتين و اکسلون» از مهمترين و اصلي ترين داروهايي هستند که براي بيماران آلزايمري مورد استفاده قرار مي گيرند. هزينه درمان و داروي اين بيماران برحسب مرحله بيماري بين 400 الي 650 هزار تومان در ماه برآورد مي شود. حال با توجه به هزينه هاي بالاي زندگي آيا يک خانواده براي نگهداري بيمار آلزايمري توانايي مادي لازم را خواهد داشت؟ شواهد حاکي از اين هستند که اکثر مراقبان بيماران مبتلا به آلزايمر تحت فشار روحي، رواني و اقتصادي قرار دارند. متاسفانه بنا بر اظهارات مدير روابط عمومي انجمن آلزايمر تاکنون که در آستانه يکصد و يکمين سال شناخت اين بيماري هستيم در کشور ما براي حل مشکلات اين بيماران به جز وارد کردن چند دارو هيچ اقدام ديگري صورت نگرفته است.

آلزايمر چيست

بيماري آلزايمر يک بيماري پيش رونده و تحليل برنده است که به مغز آسيب رسانده و باعث مرگ سلول ها مي شود، به طوري که حافظه، ذهن و رفتار فرد دچار اختلال مي شود. حاج يوسفي در اين باره تصريح کرد؛ «در بيماري آلزايمر علت مرگ سلول ها مشخص نيست. در اين بيماري در کنار سلول هاي آسيب ديده، رسوبات پروتئين آميلوئيد که از پروتئيني به نام بتا آميلوئيد تشکيل يافته، مشاهده مي شود. البته در مغز افراد سالم مقدار کمي بتا آميلوئيد وجود دارد ولي در بيماران مبتلا به آلزايمر به دليل نامعلوم، توليد بتا آميلوئيد افزايش يافته و در نهايت باعث رسوب پلاک هاي آميلوئيد مي شود. اين بيماري افراد بالاي 60 سال را درگير کرده و هرچه سن بالاتر برود، شيوع بيماري بيشتر مي شود. گفتني است در مواردي در افراد جوان تر هم اين بيماري مشاهده شده است. زنان اندکي بيشتر از مردان مبتلا مي شوند که علت آن مشخص نيست. اين بيماري تمام گروه هاي جامعه را مبتلا مي سازد و ارتباطي به طبقات اجتماعي، جنسيت، قوميت يا موقعيت جغرافيايي ندارد.»

علت بيماري

حاج يوسفي درباره دلايل بيماري آلزايمر تصريح کرد؛ «دانشمندان علت دقيق اين بيماري را نمي دانند. بيماري آلزايمر تغييراتي در سلول هاي مغزي يا پايانه هاي عصبي ايجاد مي کند و همچنين در عملکرد طبيعي مغز اختلال ايجاد مي کند. برخي دانشمندان بر اين باور هستند يک عفونت ويروسي که سال ها طول مي کشد (تا پيشرفت کند) مي تواند باعث به وجود آمدن بيماري آلزايمر شود. برخي ديگر از دانشمندان معتقدند بيماري آلزايمر در نتيجه از بين رفتن پروتئين هاي مشخصي که نقش حفاظت از سلول هاي عصبي را دارند، به وجود مي آيد.»

وي در ادامه افزود؛ «انتقال ژن بيمار احتمال ابتلا به اين بيماري را افزايش داده و کمبود عناصر حياتي شيميايي در مغز به بيماري آلزايمر کمک مي کند. عواملي مثل سکته مغزي ممکن است نشانه هاي بيماري آلزايمر را تشديد کند و درمان برخي از سکته ها مي توانند (مثلاً درمان فشار خون بالا) مانع تشديد بيماري شوند.»

احساسات متفاوت بيمار آلزايمري

بيمار آلزايمري طيفي از احساسات شامل ترس، غم، افسردگي، شک و ترديد، نااميدي، سردرگمي و عصبانيت را بروز مي دهد. حاج يوسفي درباره علت اين احساسات مي گويد؛ «از دست دادن حافظه و توانايي هاي فکري مي تواند دنيا را مکاني بسيار هولناک نشان دهد. برخي از بيماران به علت کم شدن توانايي هايشان دچار غم و افسردگي مي شوند. بسياري از بيماران به علت کاهش توانايي هايشان احساس عصبانيت کرده و مي پرسند چرا اين اتفاق براي من افتاده، بسياري از آنها احساس مي کنند اتفاقاتي در حافظه و توانايي عملکردشان پيش آمده ولي از آنجا که اطلاع دقيقي از علت آن ندارند دچار سردرگمي مي شوند. از طرفي برخي از بيماران هرقدر تلاش مي کنند نمي توانند کارهايي را که مي خواهند انجام دهند. اينجا است که دچار احساس نااميدي مي شوند.»

يافته هاي جديد

در حال حاضر تخمين زده مي شود 3/24 ميليون نفر به بيماري آلزايمر مبتلا هستند. هر سال 6/4 ميليون به اين تعداد اضافه مي شوند و تا سال 2040 اين رقم به 1/81 ميليون نفر مي رسد. اين بيماري توسط Alois Alzheimer شناسايي شد و در سال 1906 اين نوع خاص زوال عقلي به نام وي نام گذاري شد. از آن زمان تاکنون 21 سپتامبر (30 شهريور) روز جهاني آلزايمر نام گرفته است و دانشمندان و محققان تحقيقات زيادي روي اين بيماري انجام داده و مي دهند. نتايج برخي از اين پژوهش ها در زير آمده است؛

- تاثير احتمالي بوي خوش عصاره ليمو و گل مريم در بهبود حافظه بيماران آلزايمري

- تاثير احتمالي مصرف سبزيجات برگ سبز و انواع کلم (به دليل دارا بودن فولات و مواد آنتي اکسيدان) در بهبود حافظه

- کاهش وزن افراد مسن يک مشخصه مهم در تشخيص آلزايمر

- تاثير دانه کاکائو در پيشگيري از بيماري زوال عقل

- احتمال افزايش ابتلا به آلزايمر در افراد با چربي خون بالا

- تاثيرات مثبت رژيم غذايي مديترانه يي روي کاهش آلزايمر

- اثرات مثبت روغن ماهي در پيشگيري از زوال عقل

- کاهش زوال عقل در افراد دوزبانه (افرادي که در بيشتر عمر خود هر روز با دو زبان صحبت مي کنند)

- تاثير ورزش در کاهش ابتلا به آلزايمر

محمدعلي پازوکي مهر

اين روزها دغدغه کاهش وزن و تناسب اندام تقريباً فراگير شده است. در اين بين بازار رژيم هاي نامناسب و فانتزي که اکثراً زودگذر هستند و گاه عوارض خطرناکي به همراه دارند، گرم است. اين مقاله سعي دارد شاخصي براي متناسب بودن وزن ارائه کند.

---

براي تعيين وزن متناسب، شاخص ها و لوازم و ابزار بسياري وجود دارد که يکي از کلينيکي ترين و در دسترس ترين آنها، نمايه توده بدن (BMI) است. نمايه توده بدن براي تعيين وضعيت بدن از نظر نسبت وزن به قد استفاده مي شود.

BMI هر فرد، از تقسيم وزن آن فرد، برحسب کيلوگرم بر مجذور قد او، بر حسب متر به دست مي آيد.

( (متر) قد + قد / (کيلو) وزن= BMI) کليدي براي استانداردسازي اين کميت وجود دارد، بدين ترتيب که عدد به دست آمده از اين کسر اگر بين 5/18-15 بود، فرد دچار لاغري (نوعي از سوءتغذيه) است.

25-5/18 نشان دهنده وزن طبيعي، 30-25 اضافه وزن، 35-30 چاقي درجه يک، 40-35 چاقي درجه 2 و 40 به بالا چاقي درجه 3 يا چاقي خطرناک است.

البته توجه به نکاتي الزامي است، از جمله اينکه در کودکان، زنان باردار، افراد مسن و ورزشکاران (به دليل بالا بودن حجم عضله نسبت به چربي) از اين شاخص استفاده نمي شود.

نکته مهم ديگر که کمتر مورد توجه قرار مي گيرد، اين است که BMI شاخصي کيفي است و نشان دهنده مقدار اضافه وزن يا کاهش وزن نيست، بلکه فقط نوع وضعيت هر فرد را نشان مي دهد. پس مثلاً اگر فردي 27= BMI دارد، به اين معنا نيست که چون BMI طبيعي تا 25 است، پس او 2 کيلوگرم اضافه وزن دارد، بلکه فقط نشان دهنده اضافه وزن فرد است. براي تعيين دقيق اضافه وزن يا کاهش وزن به شکل کمي، فرمول هاي پيچيده ديگري وجود دارد. در مقاله هاي بعدي درباره آن بحث مي کنيم.

نکته مهم ديگر اينکه BMI مطلوب، در ارتباط با سن است. يعني با افزايش سن، BMI مطلوب ديگر بين 25-5/18 نيست بلکه پس از هر دوره 10 ساله (دهه)، به حد اکسترمم (بيشينه و کمينه) هر يک، بايد يکي اضافه کرد تا BMI مطلوب مشخص شود.(همچنان که در جدول مي بينيد.)

يعني BMI يک شاخص کيفي است که در استانداردسازي با افزايش سن، تغيير مي کند. به عنوان مثال اگر فردي 47 سال داشت ديگر BMI بين 25-5/18 براي او طبيعي نيست و اگر BMI اين فرد حتي 27 باشد در رًنج طبيعي مرتبط با سن خود

(27-22) قرار مي گيرد.

به طور کلي زماني داراي وزن مطلوب هستيم که در گروه هاي کم وزن يا داراي اضافه وزن و البته چاقي قرار نگيريم.

نکته مهم ديگر نگهداري وزن مطلوب است که استراتژي هاي خاص خود را دارد، از جمله فعاليت بدني، تقسيم و تعديل وعده ها، استفاده از مواد مغذي خاص در زمان هاي متفاوت، منظم بودن ساعت غذا خوردن، خواب و ورزش و ديگر موارد که در مقاله هاي بعدي خواهد آمد.

مع الوصف اگر قادر باشيم وزن طبيعي خود را حفظ کنيم و از شروع ميانسالي (40 سالگي) تا سالمندي (65 سالگي) آن را به تدريج به 5 کيلوگرم کمتر از وزن طبيعي خود برسانيم، همچنين در سنين سالمندي ضمن حفظ موارد مذکور (از جمله فعاليت بدني) اين وزن را ثابت نگه داريم، خطر ابتلا به انواع بيماري ها از جمله بيماري هاي مزمن (ديابت نوع 2، سرطان ها، بيماري هاي قلبي عروقي و غيره) را که پس از تصادفات بيشترين علل مرگ و مير را در جوامع فعلي تشکيل مي دهند، کاهش مي دهيم.

سيدايمان ضيابري

kziabari@gmail.com

«هواي تازه» به عنوان فرصتي براي برقراري آرامش نسبي در ميان اهالي جامعه و بررسي راه هايي در جهت از بين بردن استرس و زدودن ناراحتي هاي روحي از قلب مخاطبانش با روش هاي علمي و معرفي نخستين مراحل مقابله با بيماري هاي روحي و رواني در ابتداي بروز، در هفته هاي گذشته پرونده مربوط به شيزوفرني و اختلال وسواس اجباري را مختومه کرد تا پرونده يي جديد بگشايد.

از آنجايي که ايجاد تنوع در عملکرد و رويکرد کاري يکي از تمرکزهاي اصلي ما در ستون «هواي تازه» است، اين هفته تصميم گرفتيم به ارائه و بررسي برخي آمارهاي رسمي ارائه شده از سوي سازمان هاي جهاني بهداشت رواني بپردازيم و اين آمارها را در رابطه با افسردگي و آلام روحي اقشار مختلف جامعه بررسي کنيم.

اين آمارها در ژانويه سال 2005 گردآوري و منتشر شدند و در صورتي که نهادهاي علمي و مرتبط با آموزش عالي در کشورمان نيز اقدام به انتشار نتايج تحقيقات خود در اين زمينه ها کنند، به نظر مي رسد فرصت مغتنمي براي مقايسه وضعيت بهداشت رواني در کشورمان با ساير نقاط دنيا فراهم سازد.

هرچند بسياري از مبتلايان به اين دست بيماري ها در کشور ما معمولاً براي درمان خود اقدام نمي کنند و اين پرهيز به دليل تلقي هاي رايج نامناسبي صورت مي گيرد که در مورد افراد مبتلا به افسردگي در ميان افکار عمومي وجود دارد، اما به نظر مي رسد ايجاد فرهنگ مناسب براي برخورد با اين نوع بيماران که از دوستان، همکاران و حتي اهالي خانواده ما هستند، نقش مهمي در سلامت رواني جامعه بازي کند.

آمارهاي زير را که توسط سازمان بهداشت جهاني WHO و برخي نهادهاي بين المللي ديگر ارائه شدند، در قالب چند واقعيت طبقه بندي شده در زير ارائه مي دهيم تا شما نيز اگر با افسردگي و ناراحتي هاي روحي درگيريد يا چنين افرادي را در اطراف خود داريد، بتوانيد وضعيتي مقايسه يي با جهان اطراف در اين حوزه به دست بياوريد.

1- اختلالات روحي و افسردگي تقريباً 19 ميليون نفر امريکايي را رنج مي دهد. اين جمعيت تقريباً 10 درصد از افراد بالاي 18 سال امريکا را تشکيل مي دهد.

2- 15 درصد از افراد کشورهاي بسيار توسعه يافته، درگير انواع بيماري هاي روحي و رواني هستند. اين امر نشان دهنده گسترش بيماري هاي روحي در جوامع مترقي با سطح تکنولوژي بالاست.

3- 30 درصد از زنان جهان دچار افسردگي هستند. ميزان ابتلا به افسردگي در ميان مردان بسيار پايين تر از زنان است.

4- 54 درصد از مردمي که به افسردگي و بيماري هاي روحي مبتلايند، اعتقاد دارند که اين سبک اختلالات، بيماري نيستند و ضعف شخصيت هستند.

5- 80 درصد از مبتلايان به افسردگي و بيماري هاي روحي، به دنبال راه هاي درمان پزشکي براي خود نمي گردند.

6- 15 درصد از افراد مبتلا به افسردگي، اقدام به خودکشي مي کنند.

7- تا پايان سال 2020، پس از نارسايي و حملات قلبي، افسردگي دومين عامل مرگ و مير در سراسر دنيا خواهد بود. کارشناسان معتقدند ناراحتي هاي عصبي و افسردگي عامل اصلي بروز نارسايي در عروق کرونري محسوب مي شود.

8- داروهاي ضدافسردگي و درمان هاي پزشکي تنها براي 35 تا 40 درصد از افراد بيمار موثر واقع مي شود و اين در حالي است که آمارهاي جديد، رقم زير 30 درصد را نشان مي دهند.

9- شناخت درماني و رفتار درماني در بيش از 80 درصد از موارد مبتلا به افسردگي، کارگر و موثر واقع مي شود و تاثير آن به مراتب از درمان پزشکي و دارويي بيشتر است.

10- اکثر روانپزشکان و درمانگران، ترکيبي بين داروهاي طبي و رفتاردرماني را به خانواده هاي مبتلايان به افسردگي و بيماري هاي روحي تجويز مي کنند.

11- بيشترين عامل ابتلاي افراد به افسردگي، اتفاقات ناگهاني موسوم به «روان زخم»ها و وقايعي است که تاثيرات آني بر اشخاص مختلف مي گذارند.

12- تحقيقات اخير دانشمندان، نشان دهنده وجود ارتباطات معنادار بين افسردگي و بيماري هاي جسمي مانند ديابت، ناراحتي قلبي، نارسايي بينايي و برخي از انواع سرطان است.

13- برقراري آرامش، گوش دادن به موسيقي، حضور در گروه هاي دوستي، رفتن به گردش در محيط هاي طبيعي با رنگ غالب سبز مانند جنگل ها و دشت ها بيشترين تاثير مثبت را روي افرادي با افسردگي و ناراحتي هاي روحي دارد.

14- بخش عمده زنان مبتلا به افسردگي به دنبال راه هايي براي درمان خود نمي گردند و از رفتن نزد متخصص روانپزشک، اجتناب مي کنند.

15- بخش عمده افراد دورگه و امريکايي هاي سياه پوست مبتلا به افسردگي و بيماري هاي روحي، با نرفتن نزد روانپزشک و شروع نکردن دوره هاي درماني، سطح بيماري خود را گسترش مي دهند و باعث عود کردن آن مي شوند. اين امر به دليل ترس آنها از محيط هاي پزشکي و نيز ترديد و دودلي نسبت به برخورد متخصصان سفيدپوست به دليل وجود عامل تبعيض نژادي در امريکا و برخي کشورهاي اروپايي است.