گروه فرهنگي، بابک غفوري آذر؛ نيمه شب دوشنبه درست زماني که فيروز کريمي در برنامه نود يکي ديگر از آن شوهاي معروفش را با جملات و لحن عجيبش اجرا مي کرد، مسعود کيميايي در برنامه زنده «دو قدم مانده به صبح» ترجيح مي داد همزمان با بخش غيرمنتظره سکانس افتتاحيه فيلم اعتراض از تلويزيون ديالوگ معروف «سلامتي سه تن، ناموس و رفيق و وطن» را زير لب زمزمه کند. او که به قول خودش بعد از يک «محروميت طولاني از تلويزيون سرزمينش» اجازه يافته بود در رسانه ملي با بينندگان انبوه صحبت کند بيش از هر چيز شاهد برنامه يي تمجيدگونه از خودش بود. فريدون جيراني و جواد طوسي که در همراهي و تعلق خاطر به سينماي کيميايي شهره هستند دوشنبه شب وظيفه ميزباني از اين فيلمساز همواره جنجالي سينماي ايران را برعهده داشتند و هرچند سوال ها و صحبت هايشان چندان مناسب چنين برنامه يي به نظر نمي رسيد اما به هر شکل ترکيب جذابي را در يک برنامه زنده تلويزيوني به وجود آورده بودند. دورتر از آنها محمد صالح علا مجري اصلي برنامه هم حاضر بود که تجربه يک بار فعاليت با کيميايي به عنوان بازيگر در «تيغ و ابريشم» را همراه داشت. و همه اينها نشان از فراهم آمدن يک فرصت براي تجليل از کيميايي داشت. کيميايي البته در اين سال ها چند باري راهي به تلويزيون پيدا کرده بود. آخرين بار در شبکه جام جم براي بينندگان خارج از کشور با حسين پاکدل به گفت وگو نشست و چند ماه پيش در فيلم مستندي راجع به ساخته شدن «سرب» گفت وگويش با يک منتقد سينما با حذف هاي زياد پخش شد و چند فيلمش از جمله «سرب» و «ضيافت» و «سلطان» و «تجارت» با مميزي فراوان به روي آنتن رفته بودند. اما در برنامه «دو قدم مانده به صبح» بيش از هرچيز درباره جايگاه کيميايي در سينماي ايران صحبت شد و براي اولين بار در تلويزيون به شکل رسمي فيلمي چون «قيصر» مورد تمجيد قرار گرفت. اين ميزان از تعريف به نحوي بود که حتي اين انتظار در بيننده و حتي خود کيميايي به وجود آمد که شايد بخش هايي از اين فيلم زماني که فريدون جيراني خبر از پخش بخش هايي از فيلم هاي کيميايي داد، به نمايش درآيد. اما همان قسمت هاي پخش شده هم کم از جذابيت هاي قيصر نداشتند. زماني که فريبرز عرب نيا وسط يک اتوبان در نمايي از بالا مي گفت؛ «اما من از اين اتوبان ها و برج ها وحشتم مي گيره» و حسن جوهرچي جانباز شده سر قرار «ضيافت» مي آمد خاطرات بسياري زنده شد. درست بعد از پخش اين فصل ها بود که کيميايي ترجيح داد به جاي پاسخ به سوال هاي تئوريک جيراني و طوسي از مشکلات هميشگي اش در فيلمسازي گلايه کند. او حتي از نمايش داده نشدن «خط قرمز» و اينکه 37 دقيقه از «تيغ و ابريشم» کم شد و درجه ج گرفت هم صحبت کرد و تا آنجا پيش رفت که لفظ اصطلاح سينماي حمايتي/ هدايتي را هم به شوخي گرفت. کيميايي البته متوجه بود اين نکته را هم بيان کند که تنها فيلم مورد توجه قرار گرفته اش از جانب مديران همين «ضيافت» بود که در زمان معاونت سينمايي عزت الله ضرغامي ساخته شد.

اينچنين بود که تمام سوال ها و صحبت هاي جيراني و طوسي در برابر گفته هاي کيميايي که بيش از آن دو به نفس برنامه زنده و طبيعت آن آشنا نشان مي داد، بي ارتباط به ذهن مي رسيد.

برنامه دو قدم مانده به صبح بعد از پخش سکانس افتتاحيه «اعتراض» که اصلاً نمايشش از تلويزيون عجيب مي نمود و بخش هايي از «سربازهاي جمعه» زودتر از آنچه به نظر مي رسيد پايان يافت تا حتي شوخي کيميايي در زمينه دکور و ميزانسن برنامه نزد بينندگان جذاب به نظر برسد. به اين ترتيب در روزهايي که کيميايي از قطعيت فيلم نساختنش در سال جاري صحبت کرده بود هوشمندانه با حضور در يک برنامه تلويزيوني نامش را همچنان بر صدر توجهات قرار داد و البته بيش از آن اقدام تلويزيون در شکل گيري چنين برنامه يي عجيب به نظر رسيد تا تغيير سياست هاي رسانه ملي در اين روزها بيشتر به چشم بيايد.

گروه فرهنگي؛ نمايشگاه پژوهشي هنر معاصر ايران / دهه 40 و 50، با هدف بررسي هنر معاصر در موسسه فرهنگي هنري صبا افتتاح شد. اين نمايشگاه با 290 اثر از هنرمندان و چهره هاي شاخص اين دو دهه چون سهراب سپهري، جواد حميدي، مرتضي مميز، علي اکبر صنعتي، محمد احصايي، مارکو گريگوريان، مسعود عربشاهي، فرامرز پيلارام، مرتضي کاتوزيان، حسين کاظمي، جليل ضياءپور، بهجت صدر، حسين زنده رودي، پرويز تناولي، اردشير و بهمن محصص، پروانه اعتمادي، فريده لاشايي، منوچهر معتبر، ايرج زند، ژازه طباطبايي، کامبيز درم بخش، نيکزاد نجومي و... جمع قابل توجهي از آثار هنرمندان بنام ايران را در خود جا داده است. اين نمايشگاه تا 24 آبان برپا خواهد بود. پيش از اين موزه هنرهاي معاصر نيز با هدفي مشابه، نمايشگاه جلوه هاي هنر معاصر در ايران را از دوم مهرماه در موزه هنرهاي معاصر برگزار کرده بود. آثار نمايشگاه پژوهشي هنر معاصر ايران با همکاري موزه ها، گالري ها و تعدادي از مجموعه داران شخصي جمع آوري شده اند. علاوه بر موزه هنرهاي معاصر تهران که با ارسال آثاري از هانيبال الخاص، رويين پاکباز، محسن وزيري مقدم، جعفر روحبخش، منوچهر يکتايي، غلامحسين نامي و... به تکميل مجموعه اين نمايشگاه کمک کرده بود، مجموعه فرهنگي- تاريخي سعدآباد، موزه هنرهاي معاصر صنعتي کرمان و نگارخانه هاي هما، دي، عقيلي و آشيان نقش و مهر با ارسال تعدادي از آثار مجموعه خود در برپايي اين نمايشگاه مشارکت داشته اند.

موسسه صبا در روزهاي برپايي نمايشگاه پژوهشي هنر معاصر ايران نشست هايي را به منظور بررسي هنر دهه هاي 40 و 50 برگزار خواهد کرد که اولين جلسه از اين نشست ها امروز برگزار مي شود. در کنار نمايشگاه پژوهشي هنر معاصر، «نمايشگاه نقاشان نوگراي گرجستان» نيز از بعدازظهر ديروز در موسسه فرهنگي هنري صبا افتتاح شد.

گروه فرهنگي؛ به دنبال پاره يي از اختلافات، سيدمهدي جهرمي سرپرست خانه کتاب از سمت خود کناره گيري کرد. علي شجاعي صايين که چندي پيش شايعه حضورش به عنوان رئيس اداره کتاب و کتابخواني بود، جايگزين او شده است. جلسه معارفه سرپرست جديد خانه کتاب صبح روز قبل و در حضور دکتر محسن پرويز معاون فرهنگي وزارت ارشاد برگزار شد.

سيدمهدي جهرمي کمتر از يک و نيم سال پيش توسط هيات امناي خانه کتاب به عنوان سرپرست اين مجموعه فرهنگي پذيرفته شد. وي که چند تاليف از جمله «آسيب شناسي ديني از منظر استاد شهيد مطهري»، تصحيح «تحفه الابرار» و «گنجينه بهارستان» را در کارنامه اش دارد، در طول مدت کمي که به عنوان سرپرست خانه کتاب به کار مشغول بوده، دستاوردهاي قابل توجهي داشت که از جمله آنها مي توان به تاسيس خبرگزاري کتاب ايران (ايبنا)، تاسيس سراي دائمي اهل قلم، راه اندازي و برگزاري اولين دوره جايزه ادبي گام اول، جايزه کتاب فصل، راه اندازي جايزه ادبي جلال آل احمد و تاسيس دبيرخانه دائمي جايزه ادبي پروين اعتصامي از جمله آنها است. برخي برگزاري جايزه هاي ادبي توسط جهرمي و برندگانش را از جمله دلايل انتقاد و استعفاي وي عنوان مي کنند و معتقدند که انتخاب هيات داوري و برتري برخي از آثار متفاوت، سبب اعتراض هايي به اين مدير فرهنگي شده بود. علي شجاعي صايين سرپرست جديد خانه کتاب که هم اکنون قائم مقام معاون فرهنگي وزارت ارشاد است، پيش از اين مدير دفتر کل دفتر مطالعات و برنامه ريزي فعاليت هاي معاونت فرهنگي وزارت ارشاد بوده است.

گروه فرهنگي؛ دوازدهمين جشنواره بين المللي فيلم کوتاه 22 آبان ماه برگزار مي شود. در حالي که کمتر از يک ماه به برگزاري اين جشنواره باقي است، اختلافات يک ساله ميان مديرعامل انجمن سينماي جوانان ايران و مشاور مديرعامل موجب شد سيدمحمد مختاري از سمت مشاور مديرعاملي اين انجمن استعفا دهد. مختاري که پيش از اين يک سال و نيم در سمت مديريت توليد انجمن سينماي جوانان ايران مشغول به کار بود، پيرو اختلاف نظر با ناصر باکيده و اعمال نظرهاي شخصي او از سمت خود استعفا داد. با نزديک شدن به دوازدهمين جشنواره فيلم کوتاه تهران و حذف چند فيلم منتخب هيات داوران از سوي باکيده، مختاري در اعتراض به رفتار مديرعامل انجمن در نامه سرگشاده يي کناره گيري خود از سمت مشاور مديرعامل انجمن را رسماً اعلام کرد. مختاري درباره اين استعفا به اعتماد گفت؛ «اخيراً و در حاشيه مشکلات پيش آمده مبني بر اعلام نظرهاي شخصي آقاي باکيده و حذف فيلم هاي شاخص منتخب هيات انتخاب تصميم گرفتم از سمت خود کناره گيري کنم.» در بخشي از نامه سرگشاده مختاري آمده است؛ «اين جماعت عاشق، چشم انتظارشان را خسته و خيره در افق کاري به انجمن سينماي جوانان ايران بسته اند. جناب آقاي باکيده، همکار اسبق و مخاطب حال، هر آنگاه که چرتکه سياست، سرانجام هنر را، نه به مصلحت که به منفعت شخصي محاسبه کند، اوضاع جز اين نخواهد بود. جناب آقاي باکيده مديرعامل محترم، بارها با رفتار و کلامم منتقد و معترض رفتار تکرو حضرتعالي بوده ام که بر آن نام مديريت عاملي نهاده ايد. غافل از اينکه مديريت، آن هم در اين حوزه مشخص تعريفي مبرهن دارد و الفبايي واضح.»

2 آبان 1363

صبح زود به مجلس رفتم . غآقاي حسين نيلي ف وزير معادن و فلزات براي حل مشکلات انتقال دفتر مرکزي فولاد اصفهان به تهران کمک مي خواست . نمايندگان اصفهان غدر مجلس شوراي اسلامي ف مخالفت مي کنند. آقاي غجوادف مقصودي مسوول ستاد غبرگزاري ف نماز جمعه تهران آمد. از مديريت حج ناراضي است ، ولي برخلاف انتظارم ، قبول داشت که حج امسال ، بهتر از گذشته برگزار شده غاست ف، اما عامل آن را خارج از مديريت مي دانست . به طور کلي ، عملکرد دولت را خوب نمي داند. همين مطالب را آقاي غحبيب الله ف عسگراولادي هم به احمد آقا گفته است . مي گويند حمايت امام و ماها از دولت ، مردم را به جاي دولت ، در مقابل نظام قرار خواهد داد. عصر، آقاي غحسين ف کمالي ، نماينده تهران آمد. از فشار جناحي از حزب غجمهوري اسلامي ف، بر خانه کارگر ـ که جناح راديکال حزب است ـ شکايت داشت . آقاي محسن رضايي ، گزارش عمليات ميمک را آورد. حدود دويست و پنجاه شهيد و پيروزي قابل توجهي داشته ايم . در مورد عمليات پنجوين ، ابراز ترديد مي کند. پيش از ظهر، نمايندگان تهران جلسه داشتند که گزارش نهايي غساخت ف مترو و فاضلاب تهران و مشکل آب هاي جنوب تهران و باتلاق هاي ايجاد شده در اراضي ورامين و... مطرح شد. عصر، هيات رئيسه غمجلس شوراي اسلامي ف جلسه داشت . بحث درباره منزل نمايندگان و توقعات آنها در امور رفاهي ، وقت زيادي گرفت . شب ، سران قوا، در مجلس مهمان من بودند. جلسه يي هم با حضور غآقاي محمدنبي حبيبي ف شهردار تهران ، غآقاي ناطق نوري ف وزير کشور غآقاي ميرعمادي ف و دادستان تهران تشکيل شد؛ راجع به جلوگيري از ساخت و سازهاي غيرقانوني تهران و حل مشکلات واگذاري زمين تصميماتي اتخاذ شد.

محمدرسول اف

تلاش مرکز گسترش سينماي مستند و تجربي در راه اندازي جشنواره يي با شاخص هاي بين المللي کوششي ستايش برانگيز است، اما از پس چنين حرکت ارزنده يي و با چشم پوشي از اين ويژگي مثبت که اين جشنواره امکان ديدن آثار خارجي قابل نمايش در ايران را فراهم مي کند چند افسوس باقي است. با نگاهي به برگزيدگان بخش ملي اين رويداد در مي يابيم که حاکميت نگاه دولتي در انتخاب آثار بسيار پررنگ تر از آن است که عنوان اين جشنواره مدعي آن بود. واضح است داوري امري سليقه يي است و نمي توان به داوران محترم خرده يي گرفت، اما نگراني از آنجا آغاز مي شود که در مهمترين بخش اين جشنواره بر اساس سنت ديرينه جشنواره هاي سينمايي کشور، چهره هاي شاخص و تاثيرگذار در هيات داوري به گونه يي انتخاب مي شوند که قضاوت آنان تامين کننده نظر مديريت دولتي باشد. واقعيت است که وقتي براي توليد آثار خود به بودجه ها و حمايت هاي دولتي متکي شويد به هنگام داوري آثار ناچار به تامين نظر مديران دولتي هستيد و بدون ترديد براي گريز از قرار گرفتن در دايره چنين قضاوتي کوشش مي کنيد که آرمان هاي خود را با آرمان هاي مديران دولتي هم سنگ و هم طراز نشان دهيد. همه اين مسائل قابل درک است، چرا که حافظه تاريخي ما چنين قضاوتي را پيشتر يادآوري کرده است. کسروي در «تاريخ مشروطه ايراني» در جايي براي توصيف دلايل عدم موفقيت منتقدين و همچنين مناقضات موجود در آراي روشنفکران که در مطبوعات آن زمان نوشته مي شد، مي نويسد؛ «راستي آن است که اينان مي خواستند کوشش در راه ايران بنمايند ولي در اين ميان خود هم نان خورند و پول اندوزند. اين شيوه انبوه کوشندگان بود.» اين مثال تاريخي، سختي تکرار واقعه را در زمان حال تلطيف مي کند. خلاصه اينکه اين گونه گزينش داوران و در نهايت انتخاب آثار برتر، اهرم فشار جدي بر روي فيلمسازان مستقل و منتقد است تا اين فيلمسازان و آثارشان بيش از پيش منزوي و متنبه شوند. به اين ترتيب جشنواره «سينما حقيقت» تبديل به ابزاري براي هدايت انديشه فيلمسازان به سوي مسير موردنظر مديريت دولتي مي شود. اگر جشنواره سينما حقيقت مي خواهد خود را متفاوت از جشنواره هاي مشابهي که تاکنون فراوان برگزار شده است و همگي ويژگي هايي کم و بيش يکسان دارند، نشان دهد بهتر است قبل از تغيير صورت ظاهر، بيش از همه تکليف خود را با دخالت هاي جدي بخش دولتي روشن کند، چرا که بزرگ ترين دستاورد چنين جشنواره يي در بعد ملي، نمايش ابعاد و زواياي تاريک جامعه و طرح سوالاتي به اميد يافتن پاسخ هايي مطلوب از سوي سياستگذاران و تصميم گيران کشور است. بدون شک دستيابي به چنين جايگاهي، کاري سخت و دشوار است. به هر حال در اينکه جشنواره يي ديگر به مجموعه جشنواره هاي دولتي و کم خاصيت ايراني اضافه شود، فضيلتي نيست. اميد آن است که اين جشنواره در گام هاي آتي موفق به رهايي از وابستگي هاي دولتي و جهت گيري هاي از پيش تعيين شده باشد. هرچند محال، اما به اميد آن روز.

شيرين ميرعلايي

در مقابل عکس بزرگي ايستاده ام که بر روي قاب چوبي حک شده است. عکس مردي است با صورتي گرد و موهايي سفيد و چشم هاي قهوه يي که يک وري دستهايش را به سينه گذاشته و به صورت تمام رخ در دوربين نگاه کرده و لبخند ملايمي زده است. اين عکسي است که مدت ها است رويش را برگردانده ام تا حقيقت را قبول نکنم. تا بتوانم به خود القا کنم که دوستش ندارم و بود و نبود او هيچ نقشي در زندگي ام ندارد، اما هرچه به دوم آبان و دوازدهمين سالگرد رفتن نابهنگامش نزديک مي شوم، وسوسه ديدن دوباره رويش مرا بر آن مي دارد تا قاب را برگردانم و به صورتش خيره شوم. ديگر امشب نتوانستم تاب بياورم. وقتي همه به خواب رفتند، تصوير را جلوي رويم گذاشتم و به صورت مهربانش زل زدم. نمي دانم چرا اين عکس اينقدر زنده است؟ گويي خودش روبه روي من ايستاده است و لبخند مي زند. يک دستم خودکار است و دست ديگرم عينک بابا. اين يکي از معدود يادگاراني است که از او به جا مانده است. طي اين سال ها تقريباً هر چيز که مرا به گذشته وصل مي کرد از بين رفته است. با خود فکر مي کنم اين عينک مدت ها صورت بابا را لمس کرده و من گويي مي خواهم با فشار دادن آن، او را حس کنم. جالب است خودش 12 سال است که نيست، اما اين عينک و عکس سال ها است که هست...

روز هفت پدرم است و جمعيت زيادي دور قبرش جمع شده اند و من بي اختيار به هق هق مرد جواني که نه ديدمش و نه مي شناسمش گوش مي کنم. اما چشمم به همين عکس است که گفتم. اين قاب را دوستانش همراه با گل مانند کتاب درست کرده اند و رويش نوشته اند؛ کتاب زندگي صفحه 53. ابتکار جالبي است. من به عکس خيره شده ام و به چشم هاي قهوه يي ملايمش که پشت عينک پنهان شده نگاه مي کنم. اما مغزم پر است از خاطره و ياد بچگي هايم. چشم هايم را مي بندم و به آن دورها مي روم...

من دختر خيلي کوچکي هستم طوري که به راحتي روي زانوي بابا جايم مي شود. بابا دارد ترجمه مي کند رمان چهارباب اسکندريه (رماني که هرگز چاپ نشد) و من آرام نشسته ام، بدون هيچ صدايي و فقط به نوشته ها که چيزي از آن را نمي فهمم، خيره شده ام. نمي دانم چرا حوصله ام سر نرفته؟ چندين سال بعد وقتي کلاس پنجم رفتم انشايي نوشتم که مي خواهم ادبيات فارسي بخوانم تا مثل پدرم نويسنده يا مترجم شوم. يک روز بابا هنگام ترجمه به من گفت؛«اگر مي خواهي بنويسي سعي کن هر چيزي را همان طور که مي بيني وصف کني. مثلاً در مورد اين قوطي هرچه را مي بيني بنويس. اين کار به تو کمک مي کند که ساده نويسي را همراه با درست نويسي ياد بگيري. از من به تو نصيحت سعي کن در نوشتنت و در زندگي ات هميشه خاص باشي و سبک مخصوص خودت را داشته باشي.» بعد دوباره عينکش را بالا زد تا لغتي را در ديکشنري اش پيدا کند...

ذهنم همه جا هست و هيچ جا نيست. زير لب شعر سهراب را زمزمه کردم؛ پدرم وقتي مïرد آسمان آبي بود... با خود فکر کردم اما پدر من وقتي مرد آسمان سياه بود چون همان روز کسوف شده بود. مغزم دارد منفجر مي شود. صداهاي مختلف، صحنه هاي مختلف. احساس غم شديدي مي کنم. بلند مي شوم و مي روم کتاب «هوارزاند» را از کتابخانه بيرون مي آورم و بر روي اين آخرين به قول خودش حاصل عشق و مشق پيرانه سرش دست مي کشم. ناگهان با تمام وجود حس مي کنم که بابا اينجاست، در کنار من و کتاب هايش. جلوي قاب زانو مي زنم و در حالي که چشم هايم را به دست هايش مي گذارم به خود اعتراف مي کنم چقدر دلتنگ او هستم برخلاف همه ادعاهايم.