
گروه اجتماعي، مهدي افروزمنش؛ ديده بان مواد مخدر و اعتياد اروپا در تازه ترين گزارش خود با اعلام افزايش مصرف کوکايين و مرگ و مير ناشي از مصرف مواد مخدر در اروپا، نسبت به افزايش توليد ترياک اعلام خطر کرد و همزمان در رابطه با هشدار ايران نسبت به سرآمدن صبرش در مبارزه با مواد مخدر ابراز نگراني کرد. جانشين ستاد مبارزه با مواد مخدر ايران چندي قبل در ديدار با اين هيات گفته بود؛ «اروپا در زمينه مبارزه با مواد مخدر بيشتر با ايران احساس همدردي مي کند تا کمک و اگر قرار باشد فقط ما در زمينه جلوگيري از ترانزيت مواد مخدر که نفع آن به اروپا هم مي رسد هزينه بدهيم و اروپا همچنان فقط تماشاگر باشد، قطعاً صبر ايران هم تمام خواهد شد.» اين هشدار در شرايطي داده شده که گزارش اخير ديده بان مواد مخدر و اعتياد، از افزايش همزمان مصرف کوکايين در جامعه اروپايي، رشد شهداي ايران در راه مبارزه با ترانزيت مواد مخدر و افزايش توليد ترياک و هرويين در افغانستان حکايت مي کند. در اين گزارش که ماحصل بررسي وضعيت 27 کشور اتحاديه اروپا به علاوه ترکيه و نروژ است تهيه کنندگان با ابراز خوش بيني محتاطانه نسبت به کاهش استقبال اروپاييان به کانابيس (نوعي حشيش) هشدارهاي اخير مسوولان ستاد مبارزه با مواد مخدر ايران در ديدار با هيات نمايندگان مجلس عوام بريتانيا را «بسيار نگران کننده» توصيف کرده اند.
براساس اين گزارش شمار افرادي که سال گذشته در اروپا اقدام به مصرف دائم يکي از انواع مواد مخدرها کرده اند به رقم 3/2ميليون نفر رسيده است. کاهش بهاي هر گرم کوکايين در سال گذشته و همزمان تهديد ايران به کناره گيري از مبارزه يک تنه با ترانزيت مواد مخدر نيز بر نگراني هاي اين افزايش تعداد معتادان افزوده است. اين موضوع آنچنان است که اشنايدر يکي از افسران اداره مبارزه با مواد مخدر شهر برلين هفته گذشته در گفت وگو با يکي از روزنامه هاي آلماني عملي شدن تهديد ايران را يک فاجعه براي جامعه اروپايي عنوان کرد. به اعتقاد او در شرايطي که کاهش قيمت کوکايين به صورت طبيعي استقبال شهروندان اروپايي به استعمال اين ماده مخدر را به همراه آورده است تهديد ايران به رها کردن گلوگاه ترانزيت مواد مخدر به اروپا بسيار خطرناک خواهد بود. مطابق آمارهاي اتحاديه اروپا تعداد اروپايياني که دست کم يک بار در طول زندگي شان کوکايين مصرف کرده اند در سال جاري به 12 ميليون يا به عبارت ديگر چهار درصد از کل جمعيت بزرگسال اروپا رسيده است. بيش از يک سوم اين تعداد جزء مصرف کنندگان کوکايين به شمار مي آيند. در چنين شرايطي است که تنها با احتساب افزايش توليد ترياک و هرويين در افغانستان برآورد مي شود اين ارقام در سال 2008 بين دو تا پنج درصد ديگر افزايش پيدا کند. بين منابع مختلف اطلاعاتي اتفاق نظري در مورد ميزان توليد هرويين افغانستان مشاهده نمي شود اما برآورد مي شود در سال 2006 بين 400 تا 500 تن هرويين در اين کشور توليد شده است.
اگر چه گزارشگران اروپايي از اعلام قطعي توليد عمده هرويين در خاک افغانستان خودداري کرده و از آن تنها در حد يک احتمال سخن گفته اند اما با اعلام تاثير مستقيم افزايش توليد ترياک در افزايش توليد مخدرهايي نظير هرويين و کوکايين نسبت به از دست دادن حمايت ايران در مبارزه با قاچاق توليد رو به افزايش ترياک در افغانستان اعلام خطر کرده اند. رابين مبرز يکي از اعضاي ايراني الاصل اين جمع در گفت وگو با روزنامه سان گفته است؛ «اگرچه ايراني ها سال هاي زيادي است که جامعه اروپايي را به کناره گيري از مبارزه با مواد مخدر تهديد مي کنند و اگرچه ما مي دانيم که ايراني ها با توجه به عقايد مذهبي و ايدئولوژيک نخواهند توانست به آن سادگي که مي گويند عمل کنند اما نشانه هاي بسياري وجود دارد که اين بار تهديدات اخير آنها را بايد بسيار جدي تلقي کرد.»
جدي قلمداد کردن هشدارهاي اخير ناشي از شدت انتقاداتي است که طي روزهاي اخير به همکاري هاي جهاني با ايران صورت گرفته است. به اين مجموعه اضافه کنيد افزايش اعتياد به خصوص اعتياد تزريقي در ايران را که توجهات بسياري را از مرزها به داخل سوق داده است. اين عوامل زمزمه هاي گلايه مندانه يي را نزد برخي مسوولان ايراني برانگيخته است که نتيجه آن مي تواند به انتقال هزينه ها و انرژي هاي صرف شده در کناره مرزها براي مبارزه با قاچاقچيان بين المللي به جبهه هاي مبارزه با توزيع کنندگان خرده پاي داخلي منجر شود.
البته استفاده ايران از اهرم مبارزه با مواد مخدر در سياست خارجي خود و ارتباط آن با هشدارهاي اخير نيز از جمله احتمالاتي است که اروپاييان با وجود ارائه نکردن مدرکي از آن سخن مي گويند. اما اين اظهارات در شرايطي عنوان مي شود که همزمان ايران نيز به عنوان بزرگ ترين کشف کننده مواد مخدر در جهان از اتهاماتي مشابه عليه سياستگذاران اروپايي سخن گفته و معتقد است به خاطر برخي مسائل سياسي کشورهاي اروپايي از همکاري تکنولوژيک با ايران در زمينه برقراري امنيت مرزها خودداري کرده و «اروپا در زمينه مبارزه با مواد مخدر بيشتر با ايران احساس همدردي مي کند تا کمک.» در اين رويکرد البته ايران تنها کشور گلايه مند به شمار نمي آيد. حامد کرزي رئيس جمهور بزرگ ترين کشور توليدکننده ترياک و هرويين جهان نيز چندي قبل انتقادات مشابهي را به جامعه بين المللي نسبت داده بود. او حتي جامعه جهاني را در افزايش توليد مواد مخدر در کشورش مقصر دانسته و برآشفته از انتقاداتي که نظام بين الملل از سياست هاي مبارزه جويانه دولت وي با توليدکنندگان و قاچاقچيان ترياک مي کند، اعلام کرده بود؛ «قاچاق مواد مخدر در دست مافياي بين المللي است و مبارزه با آن نيز کار جامعه جهاني است.»
مسوول کيست؟
همچون هشدار ايران در افغانستان نيز اين براي نخستين بار بود که رئيس جمهور افغانستان با چنين صراحتي از جامعه بين المللي به دليل ناکامي در مبارزه عليه مواد مخدر انتقاد مي کرد. انتقادات مشابه مسوولان دو کشور موثر در چرخه توليد و مبارزه با مواد مخدر به سياست هاي جامعه جهاني که بلافاصله پس از گزارش هاي سازمان ملل، وزارت خارجه امريکا و ديده بان مواد مخدر و اعتياد اروپا صورت گرفته پرسش هاي جديدي را در بين ناظران به وجود آورده است.
يک؛ برآورد مي شود در سال 2006 بين 400 تا 500 تن هرويين در 320 لابراتوار کشور افغانستان توليد و ترانزيت شده باشد. طبق بررسي هاي شيميايي براي توليد اين ميزان هرويين سازندگان دست کم نيازمند 1150 تن انيدريداستيک و 1250 تن مواد «پيش ساز» ديگر هستند که به دليل فناوري پيچيده فقط در چند کشور اروپايي از جمله آلمان و فرانسه توليد و به افغانستان قاچاق مي شوند. بدون وجود اين مواد پيش ساز عمليات مشتق سازي مخدر هايي نظير هرويين، مرفين و کوکايين غيرممکن است اما جالب آنکه گزارش مي شود تامين اين مواد در افغانستان يکي از ساده ترين اقدامات است. آيا مي توان از اين بحث نقش عمده اروپا در توليد هرويين در افغانستان را نتيجه گيري کرد در حالي که آنها معتقدند افغانستان در زمينه مراقبت از عدم کاشت خشخاش تعلل مي کند؟
دو؛ در يکي از گزارش هاي دبيرخانه اتحاديه اروپا آمده است در طول يک سال گذشته (2004) نزديک به 300 تن انواع مواد مخدر در ايران کشف شده که از اين ميزان 11 تن مرفين- که مصرف داخلي نداشته و تنها ترانزيت است- 5 تن هرويين، 182 تن ترياک، 82 تن حشيش و حدود 16 تن مواد مخدر متفرقه بوده است. در همين گزارش است که اشاره شده 50 درصد اين کشفيات در حال ترانزيت به اروپا بوده است.
در مرز افغانستان ترياک کيلويي 125 دلار و هرويين کيلويي سه هزار يورو معامله مي شود، حال آنکه همين مواد پس از ورود به اروپا به خصوص آلمان، فرانسه و انگليس براي ترياک کيلويي هشت تا دوازده هزار دلار و براي هرويين به کيلويي يکصد هزار يورو افزايش مي يابد. در اين رابطه اين برآورد هم صورت گرفته که استقرار و تجهيز يک واحد نظارت مجهز در مرز ايران و افغانستان مي تواند برابر با فعاليت 3 تا 4 واحد هم سطح در اروپا کارايي داشته باشد. اما جالب آنکه دست کم از 5 سال قبل يکي از مهمترين اشاره هاي ايران به عنوان شاهراه ترانزيت مواد مخدر به اروپا کمبود تجهيزات در زمينه کنترل مرزهاي گسترده خود با بزرگ ترين منبع توليدکننده ترياک و هرويين جهان بوده است. و جالب تر در حالي که تنها ايران بيش از ششصد ميليون دلار هزينه براي کنترل مرزهاي خود با افغانستان پرداخت کرده است، کشورهاي «دوبلين کوچک» (نام مجمع کشورهاي کمک کننده در زمينه مبارزه با مواد مخدر در اروپا) تنها شش ميليون دلار را به ده کشور اختصاص داده اند. آيا اروپاييان مبارزه با مواد مخدر را يک مساله داخلي کشورهاي درگير مي دانند يا خست به خرج مي دهند؟
سه؛ يکي از مهمترين دلايل افزايش کشت و توليد خشخاش در افغانستان به گفته مقامات اين کشور نبود جايگزين مناسب براي کشت، قدرت مافيا و فقر شديد مردم است. در رابطه با ترانزيت نيز ايران همواره يکي از بزرگ ترين مشکلات خود را کمبود تجهيزات پيشرفته و نوين اعلام کرده است. بايد توجه داشت اين موارد از سوي کشورهايي اعلام مي شود که اولي بزرگ ترين توليدکننده مواد مخدر جهان است و دومي شاهراه اصلي ترانزيت اين مواد به ساير نقاط و همزمان بزرگ ترين کشف کننده آن در جهان. اما اقدامات انجام شده جهاني هم جالب توجه است. اين نکته را نيز بايد در نظر داشت که در گزارشي از دبيرخانه اتحاديه اروپا اذعان شده بنا بر گزارش هاي مقامات ايراني از ميان 12 هزار و 500 قاچاقچي باندهاي اصلي مواد مخدر در سال 2004، چهار هزار و 566 نفر از بازداشت شدگان از مليت هاي اروپايي و آسيايي برخوردار بوده اند و از مجموع کشفيات مواد مخدر توسط کشور ايران و قاره اروپا در سال گذشته حدود 93 درصد سهم ايران و تنها 8/1 درصد سهم اروپا بوده است. برآيند منطقي اين آمار اين است که اروپا سهم خود در عرصه مبارزه با مواد مخدر را از نظر مالي در افغانستان و تکنولوژيکي در ايران مشخص و پرداخت کند تا راه ورودي مواد مخدر به روي خودش را ببندد. آنچنان که چندي قبل «کاس» مديرکل پليس فدرال آلمان نيز در بازديدي از مرزهاي ايران اعلام کرده بود؛ «هر کس با تامين امنيت در مرزها سر و کار داشته باشد، مي داند که تامين مطلق امنيت امکان پذير نيست ولي به کارگيري تمام امکانات و تجهيزات، امنيت حداکثري را به دنبال خواهد داشت و نتيجه منطقي اين روند کاهش ترانزيت مواد به اروپا است.»
اما با اين وجود همه اين اظهارات و حتي گزارش هاي مشابه تا به امروز فقط در حد «احساس همدردي» مانده است. آيا اروپا در اين زمينه خست مي ورزد؟ يا اينکه به گفته حامد کرزي «جامعه جهاني در ميان خود هماهنگي لازم را ندارند. همکاري که لازم است ميان آنها وجود ندارد. يکي چيزي مي گويد و ديگري چيز ديگري. آنها فقط ابراز نگراني مي کنند و ديگر هيچ.»
از همين روست که برخي از ناظران در تحليل سياست هاي دوگانه جامعه جهاني، مبارزه با مواد مخدر را در شرايط فعلي به بازي پيچيده شده يي تشبيه مي کنند که با گذشت هر روز سوال ها در مورد آن بيشتر و بيشتر مي شود.