احمد ميراحسان
هر روز اين دريا اين قدر زيباست؟/ هميشه اين طور ديده مي شود آسمان؟ هميشه اين قدر زيباست/ اين اشيا، اين پنجره؟/ نه/ به خدا نه/ کاسه يي زير نيم کاسه است./
شعر بالا از «اورهان ولي» است. شما مي توانيد به جاي آن شعري از عباس کيارستمي بگذاريد يا يک شعر ميني ماليستي که اين روزها در سراسر دنيا طرفداراني دارد. چرا براي يادداشت آخر سال درباره سينماي مستند از اين شعرها حرف به ميان آورده ام؟ براي نيروي غني و تاثير و نقش ساختاري مهارناپذيري که مستندات زندگي روزمره به هستي اين شعرها افزوده است، رويکردگرايي همچون يک شيوه و سبک توجه به جهان پيرامون، اهميت و ارزشي يکتا در هنر امروز جهان ايفا کرده است. رويکردگرايي، نگاهي است که با همه واقعگرايي گذشته مرز روشني دارد. در اينجا روش، مهم تر از قطعيت هاي هر نگاه است و به شما امکان مي دهد دريابيد که سراپاي فيلم مستند، محصول يک نگاه و صرفاً يک نگاه است؛ نگاه به موضوعي که هر يک به شيوه غيرقطعي و ويژه از زاويه خود به آن مي نگريم. مجازي سازي، ويژگي فرهنگ تصويري قدرت است. در اينجاست که رويکردگرايي همچون يک نوع مقابله جويي با دروغ هاي تصويري (که رسماً مي کوشند آن را طبيعي معرفي کنند) از سوي روشنفکران سينماگر مورد دفاع قرار مي گيرد.
---
زهدان رويکرد گرايي در سينما، سينماي مستند است. واقعيت تصوير مستند همچون همه تصاوير ديگر است با اين تمايز که در اينجا عناصر سينما مستقيماً به مواد و مصالح زندگي روزمره (انسان و طبيعت) روي مي کنند تا نگاهي خاص به آن را ثبت کنند. سينماي مستند از همين رو هيچ نباشد، ثبت خلاق نگاه هاست به جزئيات رويدادهايي که مي گذرند و ارزش تامل کردن دارند. شعر اورهان ولي را آوردم تا دامنه تاثير مستند بر ديگر هنرها معاصر را در انتزاعي ترين هنرها نشان دهم. پس سينماي مستند امروز بسيار پراهميت است.
---
سينماي مستند ايران از زاويه هاي بسيار متنوع مي تواند مورد بررسي قرار گيرد. از منظر سينماي مستند در سالي که گذشت، گره هاي نگشوده اين سينما و بحران هاي آن، دستاوردها و پيروزي هايش، موضوع هاي که در سينماي مستند ما با اقبال روبه رو شده است و عرصه هايي که مورد غفلت واقع شده است افت وخيز و موانع رشد و کوشش هاي مديران و نقش مميزي و بيهوده شدن تلاش براي سرپوش نهادن بر واقعيات زيسته شده ما در دوران حاضر و جشنواره ها و مساله حمايت ها و نقش صدا و سيما و نهادهاي مستندسازي در ايران جهت توسعه سينماي مستند و بحث هميشه زنده بخش خصوصي و“.
اما از همه بحث ها در اين پايان سال و روزهاي ويژه بيان آرزوها، من دو آرزو مي کنم؛
1- آرزو دارم براي همگان، مستندسازان، دولت و نهادهاي فعال در مستندسازي و مردم و دانشگاه ها و پژوهشگاه هاي انسان شناسي، شهرشناسان و“ اهميت مستند به ويژه براي ثبت شرايط آستانه يي و متحول و جوشان ايران، روشن شود. ما همه جا، شهرها و حاشيه شهرها و روستاها، طبيعت و آدم ها و گروه هاي اجتماعي آثار و ابنيه و فرهنگ روزمره و ميراث هاي هنري، فعاليت و کار و شغل و“، زندگي هايي داريم که به هر دليل تنها چند سالي بعدتر، ديگر اثري از آنها نيست يا پديده هاي تازه يي در آن عرصه ها متولد شده و در حال رشد است و آدم ها و نسلي ديگر با رفتار و تفکر و خواست هاي ديگر. بياييد مثل مردم جاهل، بي خرد و نقشه و خود به خودي دچار روزمرگي و بي فرهنگي با اين پديده هاي تکرارناپذير زندگي جاري و روزمره مان برخورد نکنيم. ثبت تصاوير مستند و نگاه هاي انسان امروزي که در دل اين رويدادها زندگي مي کند براي آنها ميراث عظيم و تکرارناپذير بصري براي حال و آينده به وجود مي آورد. جهان امروز و فردا و فرزندان انسان را از تامل بر اين زندگي ها محروم نسازيم و بر غفلت و تنگ نظري غلبه کنيم. حتي راش هاي باقي مانده از ثبت زندگي ها و رويدادهاي جامعه يي تا اين مرتبه پويا و دچار دگرگوني، گرانبهاست و فردا دير است.
2- سينماي مستند ما، از نظر زيبايي شناسي، حتي براي سينماي حرفه يي مستقل ايران، اهميت بنيادي دارد. بايد با ديدگاه حذف که نگرش پيش پا افتاده و سطحي (ظاهراً مدافع سينماي عامه پسند) است، مقابله کرد. اما خطر تنها در حد چند کارگزار ميانمايه و فهم متوسط الحال از سينماي فرهنگ مند نيست. دولت با ممانعت از توسعه بخش خصوصي و رقابت قبلاً با ممانعت از توسعه کانال هاي غيردولتي تلويزيوني و با اعمال نگرش و سليقه خود، بزرگ ترين مانع ثبت آزادانه زندگي و رشد سينماي مستند است. توسعه زندگي ايراني بدون رقابت، بدون پايان دادن به کنترل يک جانبه دولتي در همه زمينه ها به ويژه در سينماي مستند و بدون ايجاد نهادهاي غيردولتي در عرصه عمومي که مصرف کننده فيلم هاي مستند باشند، مقدور نيست. شما نهادهاي خصوصي ايراني را حذف کنيد، با بي بي سي و تلويزيون امريکا و هزار موسسه ديگر چه مي کنيد. دولت هم که نمي تواند روز به روز و تمام روز همه کار و بارش را ول کند و به کنترلچي ملت بدل شود يا مانع آزادي فعاليت مستندسازان با نهادهايي باشد که بي شک و البته تحت مقتضيات آشکار و نهان منافع خود عمل مي کنند. آيا براي پويايي و رشد همه هنرها به ويژه سينماي مستند بهتر نيست دو عصر ديجيتال و بلوتوث ساختار عقلايي آفرينش آزاد و رقابت و توليد غيردولتي را رهبري و هدايت کنيم؟
در پايان بگويم درک محدود از منافع ملي را رها کنيم. در عصر حاضر همه توان توليد همه نيروها - و نه تنها دولت - جزيي از نفع بشري است. خود را در مقياس جهاني تماشا کنيم، سينماي مستند از جمله راه هايي است که براي مکالمه با جهان و انسان هاي جهان مي يابيم.
گروه فرهنگي؛ پس از مشخص شدن برنامه هاي اکران نوروزي سينماها و فيلم هاي سينمايي شبکه هاي مختلف تلويزيون در ايام نوروز اين بار نوبت به سريال هاي نوروزي شبکه هاي مختلف سيماست تا با رسيدن خبرهايي مبني بر طي شدن مراحل پاياني اين سريال ها، برنامه هاي نوروزي سينما و تلويزيون کامل شود. شبکه يک در ايام نوروز سريال «اس ام اس از ديار باقي» را با کارگرداني سيروس مقدم پخش خواهد کرد. ديروز سيد امير سيدزاده تهيه کننده اين مجموعه تلويزيوني در گفت وگو با فارس با اعلام خبر به پايان رسيدن تصويربرداري اين مجموعه تا پايان اسفندماه از تدوين همزمان اين سريال 15 قسمتي و پايان کار توليد اين سريال خبر داد. تصويربرداري «اس ام اس از ديار باقي» از روز اول دي ماه آغاز شده بود. در سريال تلويزيوني «اس ام اس از ديار باقي» محمدرضا شريفي نيا، افسانه بايگان، حميد لولايي، رضا شفيعي جم، حامد کميلي، نادر سليماني و سروش گودرزي ايفاي نقش کرده اند. با توجه به شنيده ها از فضا و مضمون سريال پيش بيني مي شود اين مجموعه از سريال هاي پربيننده نوروزي تلويزيون باشد. پيش از اين از مجموعه تلويزيوني «سه در چهار» به کارگرداني «محمدحسين لطيفي» به عنوان سريال نوروزي شبکه اول نام برده مي شد که ظاهراً پخشش به بعد از عيد موکول شده است. اما شبکه دوم نيز براي ايام نوروز سريال «نشاني» را به کارگرداني رامبد جوان در برنامه خود دارد. چندي پيش پس از اعلام تصويربرداري نيمي از اين سريال تدوين و ساخت موسيقي آن هم به طور همزمان آغاز شد. اتفاقات اصلي مجموعه «نشاني» حول محور دو خانواده مي افتد، پرويز پورحسيني، آتنه فقيه نصيري ، فلورا سام و برزو ارجمند از بازيگران اصلي سريال هستند. رامبد جوان علاوه بر کارگرداني مجموعه تلويزيوني «نشاني» ايفاگر يکي از نقش هاي اصلي داستان است. همچنين به فراخور ماجراي هر قسمت، گروهي از بازيگران به اين پروژه تلويزيوني اضافه خواهند شد. فيلمنامه «نشاني» با مضموني کمدي توسط فلورا سام نوشته شده است. موضوع داستان اين مجموعه خانوادگي، زندگي دختري به نام «ليلا» است که آتنه فقيه نصيري اين نقش را بر عهده دارد. ليلا که ساکن دوبي است، به دنبال ورشکستگي شرکت عمه اش که او، مديرعامل آن است، مجبور مي شود به ايران سفر کند. اما شايد پرسروصداترين مجموعه نوروزي تلويزيون سريال طنز جديد مهران مديري باشد که از شبکه سوم پخش خواهد شد. «مرد هزار چهره» نام سريال جديد مديري است که در 15قسمت به تهيه کنندگي برادران «آقاگليان» ساخته مي شود و «مهران مديري» در آن نقش اول را بازي خواهد کرد. داستان هاي اين مجموعه در مقايسه با غالب کارهاي طنز مديري به هم پيوسته است و بازيگران اين بار در داستان ها حضوري کوتاه خواهند داشت. قصه اين مجموعه تلويزيوني درباره فردي است که بي گناه به کلاهبرداري متهم مي شود و به دليل اين اتهام هربار درگير ماجرايي تازه مي شود. فضاي کار جديد «مهران مديري» آپارتماني است و داستان آن ظاهراً شباهتي به کارهاي قبلي او ندارد. در اين سريال بازيگراني چون سيامک انصاري، هادي کاظمي، شقايق دهقان، بهنوش بختياري، اليکا عبدالرزاقي، پژمان بازغي، عليرضا خمسه و جواد رضويان حضور دارند و داستان هاي اين مجموعه توسط «محراب قاسم خاني» و «پيمان قاسم خاني» نوشته شده است. اما در شبکه پنج نيز مجموعه تلويزيوني «قرارگاه مسکوني» به کارگرداني «جواد رضويان» پخش خواهد شد. اين مجموعه قرار بود نوروز سال 86 از شبکه اول سيما پخش شود که بنابر نظر مديران، پخش آن به تعويق افتاد و امسال از شبکه تهران پخش خواهد شد. تحقيق و نگارش قرارگاه مسکوني را «عليرضا محمودي» انجام داده و موضوع آن درباره تعدادي سرباز در يک قرارگاه است که براي تعطيلات ايام نوروز تصميم دارند به مرخصي بروند ولي با مشکلاتي روبه رو مي شوند که اين مشکلات دست مايه اصلي ساخت اين مجموعه است. در قرارگاه مسکوني که در 14 قسمت ساخته شده، بازيگراني چون مهران غفوريان، يوسف تيموري، مهران رجبي، يوسف صيادي، علي صادقي و جواد رضويان بازي کرده اند. اما سريال ديگري که قرار بود در ايام نوروز پخش شود مجموعه «جاده در دست تعمير است» به کارگرداني «حسين تبريزي» بود. اين مجموعه در 15 قسمت 40 دقيقه يي با طرحي از «مهدي سعادت پور» و «علي مشهدي» ساخته خواهد شد و داستان ها به سرپرستي «سعيد آقاخاني» نوشته شده است. بهزاد فراهاني، ثريا قاسمي، ابوالفضل پورعرب، رضا توکلي، مريم اميرجلالي، کيومرث ملک مطيعي، لاله صبوري، سحر زکريا و کيانوش گرامي بازيگران اين سريال هستند. پيش از اين قرار بود اين مجموعه از 20 اسفندماه تا 5 فروردين ماه پخش شود اما با توجه به مشخص شدن ليست نهايي شبکه هاي مختلف اين مجموعه نيز در انتظار پخش باقي خواهد ماند.با اين مجموعه هاي تلويزيوني مشخص مي شود رويکرد امسال مديران تلويزيون نيز سراسر طنز است و رقابت اصلي ميان اين سريال ها در جذب بينندگان احتمالاً در بيشتر خنداندن مخاطبان است. ساعت پخش سريال ها هم هرچند اعلام نشده است اما به سنت سال هاي قبل احتمالاً سريال شبکه اول ساعت 22، سريال شبکه 2 ساعت 21، سريال شبکه 3 ساعت 22 و سريال شبکه تهران ساعت 19 پخش خواهد شد.
کيانوش نوري؛حاصل چهار دهه فعاليت هنري «گيزلاوارگا سينايي» با عرضه شش دوره کاري او در تهران عرضه مي شود. اين نمايشگاه قرار است دربرگيرنده آثار نقاشي، چيدمان و ويدئوآرت هاي او باشد. سينايي اولين دوره کاري خود را «از غرب به شرق» نامگذاري کرده که در آن تاثير از هنر غرب در کارهايش نمود داشته است. دومين دوره عروسک هاي کور است که روايت او از تاثيرپذيري اش از فضاي ايران را حکايت مي کند. اين هنرمند نقاش که سال 1323 در چکوار ـ مجارستان ـ به دنيا آمده است، پنجمين دوره فعاليت حرفه يي اش بر جنوب ايران متمرکز بود. سفرنامه يا همان فرشته هاي روي ديوار را در آخرين دوره در فنلاند تجربه کرده است. سينايي پس از ورود به ايران بين سال هاي 1965 و 1977 سه نمايشگاه را از آثار خود برگزار کرد که گالري هنر جديد به مديريت زنده ياد ژازه طباطبايي ميزبان آن بود. او تحصيل در دانشکده هنرهاي تزييني وين - اتريش، تدريس آتليه معاصر - تهران - ايران و مدرسه وابسته به سفارت آلمان در تهران به همراه حضور در نمايشگاه هاي متعدد انفرادي و گروهي در ايران، پاکستان، ترکيه، اروپا، امريکا، کانادا، چين و دوبي را در کارنامه حرفه يي اش ثبت کرده است. طنين سکوت ـ دوره تخت جمشيد هاي آشورـ عنواني است که سينايي براي سومين دوره کارهايش برگزيده و چهارمين دوره کاري اش را با ديوارها ـ ديوارها و تصويرها ـ آغاز کرده است. گيزلا وارگا سينايي آثارش را با «طنين سکوت» و «فرشته هاي روي ديوار» نمايش مي دهد. اين هنرمند پيش از اين نمايشگاه هايي در واشنگتن، رم، تونس، ناپل، بوداپست، بروکسل و ديگر شهرهاي مهم جهان برگزار کرده است.
باربد اعلايي؛«کارگاه نمايش» يکي از مهمترين جريانات تئاتر ايران محسوب مي شود. اين جريان هميشه در تئاتر ايران نهادي برآمده از تئاتر تجربي بوده است. اين تعريف آنچنان در محيط تئاتر ايران پررنگ بوده است، که در همين چند سال گذشته نيز وقتي قرار شد يکي از تالارهاي مجموعه تئاتر شهر به کارهاي تجربي اختصاص داده شود، آن تالار با عنوان «کارگاه نمايش» نام گذاري شد. اما حيات گروه و تشکيلات به نام کارگاه نمايش مربوط به سال هاي قبل از انقلاب است که چهره هاي شاخصي از تئاتر ايران در اين کارگاه فعاليت مي کرده اند.از جمله آنها مي توان به «آربي آوانسيان»، «اسماعيل خلج»، «بيژن مفيد»، «مهين تجدد»، «خجسته کيا»، «رضا قاسمي» و... اشاره کرد. بسياري از بازيگران تئاتر و سينماي ايران همچون «فردوس کاوياني»، «رضا ژيان»، «رضا رويگري»، «حسين محب اهري»، «عليرضا مجلل»، «سوسن تسليمي» و... فعاليت هاي خود را يا از اين کارگاه آغاز کرده اند يا اينکه در دوره يي در اين کارگاه مشغول کار بوده اند. اما اين روزها کتابي به همت «حميدرضا ريشهري» و انتشارات «نوروز هنر» درباره کارگاه نمايش گردآوري شده است. ريشهري براي جمع آوري کتاب به بسياري از اعضاي کارگاه مراجعه کرده و خاطرات آنها را مکتوب کرده است. براي مثال بخش عمده يي از چگونگي مرگ «عباس نعلبنديان» به واسطه خاطرات فردوس کاوياني روايت مي شود. نويسنده در اين کتاب ابتدا به شرايط پيش از کارگاه نمايش مي پردازد که باعث شکل گيري زمينه هاي اين جريان تئاتري مي شود. در فصل هاي بعدي نيز به واسطه پرداختن به چهره هاي مهم اين کارگاه در حوزه هاي نويسندگي، کارگرداني و طراحي صحنه تصويري از کارگاه نمايش ارائه مي دهد. از مهم ترين ويژگي هاي اين کتاب عکس هايي است که از فعاليت هاي کارگاه گردآوري شده که البته از کيفيت چاپ مناسبي برخوردار نيست اما مشخص است که توان زيادي صرف گردآوري آن شده است. اين کتاب در 326 صفحه و با قيمت 4700 تومان منتشر شده است. همچنين قرار است اين کتاب چهارشنبه، 15 اسفندماه با حضور نويسنده و برخي از اعضاي کارگاه نمايش در فرهنگسراي هنر رونمايي شود.
در همايش ادبي «فردوسي، شکوه حماسه» از مقام علمي و فرهنگي محمدعلي اسلامي ندوشن به پاس يک عمر تلاش اين پژوهشگر تجليل مي شود. اين برنامه نخستين عنوان از سلسله همايش هاي آشنايي با مفاخر ايران زمين است که در آن، به بررسي جايگاه فردوسي در عرصه فرهنگ و ادب پارسي پرداخته خواهد شد.
«جومپا لاهيري» برنده پوليتزر ادبي مجموعه داستان جديد خود را با عنوان «زمين غيرعادي» اول آوريل منتشر مي کند. اين کتاب شامل هشت داستان کوتاه است که در واقع دنباله يي بر «مترجم دردها» و «همنام» است. 
نشست نقد و بررسي ترجمه سياوش جمادي از «هستي و زمان» نوشته مارتين هايدگر برگزار مي شود. اين نشست با حضور سياوش جمادي امروز ساعت 15 در تالار شيخ انصاري دانشکده حقوق و علوم سياسي دانشگاه تهران برگزار مي شود.