پروين بختيارنژاد
همواره در ايران، سياست با دولت ها تعريف مي شود و نيز با قدرت؛ قدرتي که به زعم بسياري در نهاد قدرت انباشته شده. اما بخش اعظم قدرت در عرصه عمومي است که اين بخش از قدرت به عقيده دکتر مسعود پدرام پژوهشگر مسائل سياسي و اجتماعي و استاد دانشگاه از نظرها و نگاه ها پنهان ماند که در گفت وگوي زير به آن پرداخته شده است.
---
- سياست را در ايران چگونه بازنمايي مي کنيد؟
سياست در ايران دو مسير مي تواند داشته باشد؛ يک مسير غالب و گسترده و پرطرفدار است و مسير ديگر مغلوب، محدود و ناشناخته. مسيري از سياست که غلبه دارد و همه از آن استقبال مي کنند طريق مشخصي را براي ايجاد تغيير و تحول نشان مي دهد. آن طريق هم جابه جايي قدرت در درون دولت و سازوکارهاي حکومتي است. معمولاً اين مسير به برنامه ريزي براي تسخير دژ دولت با شيوه هاي مختلف فکر مي کند، مي خواهد شيوه انقلابي باشد يا شيوه اصلاحي. اما مسير مغلوب سياست با رمق خيلي کمي که دارد يک طريق متفاوت را براي ايجاد تغيير و تحول نشان مي دهد. توليد قدرت در عرصه عمومي در اين مسير از سياست يک اصل است. (البته ترجيح مي دهم به لحاظ ريشه زباني و معنايي که بر اين واژه حمل مي شود بگويم سپهر عمومي.) قدرت در سپهر عمومي از انباشت افکار افراد جامعه در عرصه ها و قلمروهايي به وجود مي آيد که باعث تبادل افکار از طريق گفت وگو مي شود و در نهايت يک سپهر را ايجاد مي کند. اين سپهر محدوده ها و بندوبست هايي به جز نيروي نظامي و بوروکراسي دولتي براي جهت گيري ها و سياستگذاري ها و هر سازوکاري که در يک حکومت کارکرد دارد، ايجاد مي کند.
- پس مي توان گفت که در صد ساله اخير دو گفتمان در عرصه سياست کشورمان همواره مطرح بوده، يکي تغيير دولت ها و تغيير قوانين و ديگري گفتمان تغيير فرهنگ و گشودن عرصه ها يا سپهرهاي عمومي. در حال حاضر اين دو گفتمان با لحاظ شدن تجربيات تاريخ صدساله و نيز بالا رفتن سطح دانش فرهنگي و سياسي مردم ما همچنان مطرح است. حال پرسش اين است که شما در مورد اين دو گفتمان چه نظري داريد؟ آيا شيوه تغيير دولت ها در ايران موفق بوده است؟
يعني در گفتار سياست از عرصه يا سپهر عمومي چندان صحبت نمي شود، اين مفهوم جنبه يي کانوني در گفتارهاي سياسي پيدا نکرده است و به طور طبيعي در طرح هاي استراتژيک نيروهاي سياسي نيز جايي پيدا نکرده است. به دليل همين فقدان ها و ضعف ها نمي توانم سپهر عمومي را به عنوان يک گفتمان در برابر گفتمان سياست معطوف به حکومت مطرح کنم. اما مي توانم مدعي شوم که طليعه آن از همان ابتدا و آغاز مشروطه نمايان شد. ببينيد در کتاب تاريخ بيداري ايرانيان اين گزارش را مي خوانيم که در يکي از جلسات انجمن مخفي در تهران اين طور بيان شده که مذاکراتي که در انجمن جريان داشت به طول انجاميد. بعضي معتقدند به اينکه اول بايد قانون اجرا شود تا از برکت قانون معارف تکميل شود بعضي را عقيده بر اين بود که اول بايد معارف را تکميل نمود چه تا علم نباشد، قانون تدوين نمي شود. (مرجع اين نقل قول کتاب تاريخ بيداري ايرانيان صفحه 174 است.) در حال حاضر اگر آن بحث به زبان امروزي بيان کنيم مي شود گفت در آن مذاکرات پرسش آن است که فرهنگ اولويت دارد يا قانون. البته توجه داريد که منظور از اولويت قانون قانونگرايي نيست چرا که اولويت فرهنگ هم درنهايت به قانونگرايي مي انديشد بلکه منظور آن است که براي ايجاد تغيير در وضع موجود ابتدا قانون بايد تغيير کند تا از آن طريق هم فرهنگ و جامعه متحول شود. از آنجا که قانون تنها از طريق نهادهاي حکومتي وضع و اجرا مي شود راه قانون با تسخير حکومت سنخيت پيدا مي کند. هنوز که هنوز است پاسخ روشني که حاصل مباحث عقلاني و نقادانه باشد به اين پرسش داده نشده که چرا اولويت قانون اهميت دارد. ولي به نظر مي آيد که اولويت قانون به صورت گفتمان غالب در سياست درآمده و تقريباً همه، بدون آنکه بحث و استدلالي مکفي بکنند اولويت قانون را به رسميت شناختند و به دنبال تسخير بخش هايي از حکومت يا تمامي بخش هاي آن رفتند. وقتي تنها راه چه به صورت اصلاح و چه به صورت انقلاب تغيير و جايگزيني حکومت باشد، معنايش اين است که راهي را که در آغاز مشروطه اولويت قانون مي گفتند پذيرفته شده و راه فرهنگ متروک شده است اما آنچه اهميت دارد اين است که همين پذيرفتن راه قانون هم از ميان مباحثه و استدلال و اقناع عبور نکرده بلکه نوعي گزينش ناخودآگاه به حساب مي آيد.
- يعني تصور مي کنيد در گذشته سپهر عمومي وجود نداشته، در حالي که در گذشته جرياناتي بودند که در پي گشودن سپهر عمومي بودند ولي موفقيت چنداني کسب نکردند؟
دو مطلب را بايد در نظر داشت؛ يکي آنکه روابط و نهادها از هيچ به وجود نمي آيند و حتماً گذشته و پيشينه يي دارند. به علاوه هنگامي که انسان ها دور هم جمع مي شوند و به يک حيات جمعي دست پيدا مي کنند، ميان آنها روابطي ايجاد مي شود و روابطي که تکرار مي شوند نهادهايي را مي سازند که شباهت هايي در جوامع مختلف با يکديگر دارند. مثلاً تصوري که از بحث قلمرو عمومي در کتاب وضعيت انساني آرنت براي ما به وجود مي آيد با وجودي که آتن پيش از ميلاد را بستر قلمرو عمومي مي داند، بسيار شبيه است به تصوري که از بحث هابرماس ايجاد مي شود. او در کتاب دگرگوني ساختاري سپهر عمومي با اينکه بورژوازي ليبرال قرن هفدهم و هجدهم را بستر سپهر عمومي معرفي مي کند، معاني و مفاهيمي را طرح مي کند که با مباحث آرنت بسيار شبيه است. خب اين يک مطلب بود که بايد در نظر داشته باشيم. اما مطلب دوم آن است که نظريات براي توضيح عمل تدوين و پرداخته مي شوند. پس هميشه چيزي يعني روابط و نهادها و بسياري چيزهاي ديگر در زندگي جمعي وجود دارند که در مواقعي انديشمندي براي آن يک نظريه ارائه مي کند. خلاصه مي خواهم بگويم سپهر عمومي در گذشته تاريخ معاصر ايران با تعريف آرنت يا هابرماس وجود نداشته است؛ کارکرد مسجد و حمام عمومي و قهوه خانه نشان مي دهد فضاهايي بوده که امر عمومي در معرض گفت وگو قرار مي گرفته است اما ممکن است در اين فضاها اصول مباحثه انتقادي دقيقاً رعايت نمي شده است به هر حال آن هنگام که اين مسائل به صورت تئوريک مطرح نشود در واقع خودآگاهي نسبت به آن به وجود نمي آيد.
من با توجه به تاريخ سياسي پس از انقلاب سه وضعيت را در اين مورد ترسيم مي کنم؛
در يک وضعيت تنها سپهر عمومي فرهنگي گشوده مي شود مثل طرح مباحثي در مورد هنر و ادبيات و امثال آن. براي آگاه کردن اذهان جامعه نسبت به اين گونه امور، اما نه براي اين هدف که از طريق نقد و گفت وگو در سپهر عمومي تغيير سياسي انجام شود. باز تاکيد مي کنم تنها سپهر عمومي فرهنگي گشوده مي شود اما همچنان سياست با تسخير همه يا بخشي از دولت تعريف مي شود. اين همان کاري بود که جريان هايي چون حزب توده انجام دادند. در حالي که کانون بحث ما سياست است و آنچه مهم است پيش بردن پروژه سپهر عمومي سياسي است. پس اين نوع فعاليت را همچنان در گفتمان اولويت قانون و تسخير دولت قرار مي دهم.
در وضعيتي ديگر يک جريان سياسي از سر ناچاري در پروژه گشودن سپهر عمومي قرار مي گيرد يعني آن جريان سياسي خواهان تسخير دولت است اما چون توان آن را ندارد و از طرف جريان حاکم موجود در معرض فشار و طرد است، فضاي عمومي را براي فعاليت موقت خود مفيد مي بيند. پس اگر اين جريان سياسي موقعيت پيدا کند که بخش هايي از حکومت و تمامي آن را در اختيار بگيرد، ديگر سپهر عمومي سياسي کانون و محور فعاليت هاي او نيست، بلکه تسخير دولت، کانون فعاليت هاي سياسي اوست. مثال حي و حاضر اين نوع نگاه سپهر عمومي بخش راديکال دوم خردادي هاي کنوني است.
اما وضعيت سومي را هم مي توان در نظر گرفت، شما پروژه سپهر عمومي را به عنوان فعاليت سياسي اصيل خود پيش مي بريد اما نسبت به آن آگاهي نظري نداريد. از نظر من اين همان کاري است که ملي- مذهبي ها و تا اندازه يي هم نهضت آزادي انجام مي دهند. تلاش من هم در چند سال اخير بازنمايي حرکت سياسي اين جريان در پرتو نظريه سپهر عمومي است. به نظر من اين حرکت، اگرچه مبتني بر نظريه نبود و تنها آگاهي بخشي را به عنوان مبناي کار سياسي قرار داده بود موفقيت زيادي را مي توان به پايش نوشت. اگر به دهه 1360 بازگرديم به روشني مي توانم نشان دهم که دموکراسي خواهي و اصلاح طلبي از درون سپهر عمومي سياسي درآمد نه از متن جريان هايي که در حکومت جاي داشتند.
-سرفصل هاي سياسي تاريخ معاصر چه نسبتي با گشودن سپهر عمومي دارند؟
فکر مي کنم منظورتان از سرفصل ها انقلاب مشروطه، نهضت ملي، انقلاب ايران و شايد هم دوم خرداد باشد. تصور من آن است که همه اين حرکت ها از درون سپهر عمومي بيرون آمد، اگر براي نمونه در انقلاب ايران دقيق شويم به ياد مي آوريم گروه هاي زيادي اعم از مذهبي و چپ و ملي يا ترکيبي از اين گرايش ها به صورت متشکل تلاش داشتند حکومت را سرنگون کنند. اما انقلاب از طريق اين تشکل هاي سياسي هدايت نشد. به فرض اگر يک سال پيش از انقلاب را در نظر آوريم هيچ يک حتي در تحليل هاي خود وقوع يک انقلاب را به حساب نمي آوردند چرا که توان چنين کاري را نداشتند. اين سرنگوني زماني رخ داد که از طريق سپهر عمومي به ويژه دانشگاه و مسجد و بسياري فضاهاي کوچک تر و خردتر اين کار به انجام رسيد. در دوره وقوع انقلاب، فکري عمومي در سپهر عمومي پديد آمد که راهي جز تغيير در رژيم سياسي باقي نمي گذاشت. مثال ملموس تري بزنم؛ اين خواست اصلاح طلبي و دموکراسي خواهي بيرون آمده از درون سپهر عمومي بود که موجب روي کار آمدن خاتمي شد نه اينکه خاتمي موجب اصلاحات شده باشد. اما نکته مهمي که وجود دارد بازمي گردد به بحثي که قبلاً مطرح شد. وقتي جريان هاي سياسي سپهر عمومي را به عنوان مسيري براي سياست به رسميت نمي شناسند، اين باعث مي شود در مواقعي که يک جنبش اصلاحي يا انقلابي پيش مي رود همه نيروها و جريان هاي سياسي به مسير اول يعني تسخير دولت فکر کنند.
-شيوه پارلمانتاريستي چه نسبتي با عرصه عمومي دارد؟
اگر به نظريه سپهر عمومي توجه کنيم اين موضوع مطرح است، زماني که پارلمان يا مجلس قانونگذاري خود بخشي از سپهر عمومي يا مرز ميان سپهر عمومي و دولت بود. چنان که در ايران معاصر در برخي مقاطع مجالس قانونگذاري چنين بودند، مثلاً در دوره هاي اول مشروطه يا در مقاطعي از دوره مصدق يا در مجلس خبرگان و مجلس شورا در اول انقلاب اين مشهود است. اما با ورود سياست هاي حزبي و هدايت سياست از طريق منطق پول و قدرت، بحث و گفت وگوي عقلاني کنار مي رود و در نتيجه مجلس از ماهيت سپهر عمومي دور و تهي مي شود. در سپهر عمومي اذهان آماده مي شوند تا امري عمومي را مورد داوري قرار دهند، آن را نقد کنند، بپذيرند يا کنار بگذارند. من تصور مي کنم تحميل دستگاه ويدئو به حکومت در دهه 60 نمونه جالبي است از قدرت افکار عمومي. تصور مي کنم در آن زمان خريد و فروش و دارا بودن دستگاه ويدئو مستلزم جريمه بود. اما جامعه به اين فکر مشترک رسيده بود که بايد از اين دستگاه استفاده کند و سرانجام اين کار را کرد. همين مساله در مورد ماهواره هم اکنون در جريان است.
اگر اجازه بدهيد بحث را گسترش بيشتري مي دهم و تنها به پارلمان محدود نمي کنم. خود شما در مساله خشونت عليه زنان پژوهش هاي دقيقي انجام داده ايد و صاحب نظر هستيد و خوب مي دانيد که با ورود بهترين افراد به پارلمان (فرض محال که محال نيست)، باز هم اين مساله ديرپا به اين سادگي حل نمي شود. بحث آن است که آيا اين مساله، يعني خشونت عليه زنان مساله يي سياسي است يا نه. از نظر آنان که حکومت را کانون و محور سياست مي دانند و قدرت را تنها از طريق قدرت حکومت تعريف مي کنند، مساله خشونت عليه زنان يک مساله تبعي است و جايگاه و اهميت آن پس از آن است که حکومت به طريقي تغيير کند (اصلاح يا انقلاب) و قوانين خوبي براي زنان وضع کند. اما در نظريه سپهر عمومي خشونت عليه زنان به اين دليل که امري عمومي به حساب مي آيد، مساله يي کاملاً سياسي است که بايد در سپهر عمومي مورد گفت وگوي عقلاني و نقادانه قرار گيرد. متن اين گفت وگو هر چيزي مي تواند باشد؛ بحث در مورد لايه هاي زيرين فرهنگي، تاثير مذهب تحريف شده يا انتقاد از دولت به دليل عدم وجود قوانين بازدارنده يا بي لياقتي يا هر ضعف و خطاي ديگر. به اين ترتيب مي بينيم که در سپهر عمومي سياست نه تنها به دولت بلکه به جامعه و فرهنگ نيز بازمي گردد. اما آن چيزي که وجه سياسي آن را بارز مي کند، تلاش عقلاني و انتقادي براي رسيدن به يک فکر و داوري جمعي در امر عمومي است.
-پس اگر همه به سپهر عمومي توجه کنند، تکليف دولت و حکومت چه مي شود، جريان هاي سياسي بايد از حکومت و قدرت منزه باشند و ديگر از طريق حکومت بر جامعه تاثير نگذارند؟ به علاوه، چه تضميني وجود دارد که سپهر عمومي در يک نظام اقتدارگرا که همواره مراقبت مي کند گشوده شود؟
بله پرسش مهمي است، اما پيش از آنکه به نقد اول شما پاسخ دهم، به نقد دوم مي پردازم و چيزي هم به آن اضافه مي کنم که به دولت متکي بر ثروت بادآورده مربوط مي شود، مثل دولت متکي بر نفت. مساله اين است دولتي که به نفت متکي است، پرقدرت است و به لحاظ اقتصادي مي تواند از جامعه مستقل شود. مي تواند با اتکا به منبع نفت و اقشاري که تحت سيطره آن قرار دارند و اقشاري که به لحاظ اقتصادي و اجتماعي به آن وابسته اند به حيات خود ادامه دهد و با قدرتي که دارد همواره از گسترش سپهر عمومي جلوگيري کند. در اين مورد مي توانم به چند نکته اشاره کنم که هر کدام بحث زياد مي برد. يک نکته آن است که در جامعه يي که در مراحلي از مدرنيته وارد شده نمي توان به صورت دلبخواه از ظهور و گسترش سپهر عمومي جلوگيري کرد.در مواقعي که حکومت ها تصميم مي گيرند سپهر عمومي نباشد، اتفاقي که در جامعه مي افتد آن است که اين سپهر عمومي گسترده، مثل نشريات و دانشگاه رکود پيدا مي کنند، اما در قلمروهاي خردتر و کوچک تري اعم از جمع هاي خانگي تا حاشيه مجالس غيرسياسي، مراکز تجمع اجتماعي مثل تفريحگاه ها و فضاهايي از اين قبيل خود به خود يک سپهر عمومي گسترده تشکيل مي شود. نکته دوم آن است که در حکومت هاي شبه دموکرات يا دموکرات يا دولتي با گرايش غيردموکراتيک اما از نظر اقتصادي متکي به جامعه، جريان هاي غيرحاکم مي توانند از طرق قانوني و دموکراتيک يا چانه زني وارد سازوکار دولت شوند. اما در مواقعي که دولت غيردموکراتيک و متکي به منابع طبيعي و زير زميني است، هيچ راهي به جز سپهر عمومي نمي ماند. همه چيز مي تواند در سپهر عمومي در مبادله گفتاري ميان شهروندان قرار گيرد، از مسائلي چون سياستگذاري هاي غلط تا قدرت هاي مافيايي اقتصادي و استقلال دولت از جامعه. تصور مي کنم به جز ايجاد قدرتي از افکار عمومي به صورت ديگري نمي توان از رشد ماشين دولتي جلوگيري کرد. نکته سوم آن است که در دوره يي زندگي مي کنيم که فضاي مجازي اين امکان را ايجاد مي کند که سپهر عمومي در اين فضاها با امکانات زياد و بي سابقه يي که دارند همواره رو به گسترش باشند.
اما در مورد اينکه اگر جامعه سياسي يکسره به سپهر عمومي توجه کند، ديگر افراد و جريان هاي سياسي در دولت جاي نخواهند گرفت، بايد يک مقدمه کوچکي بگويم. زماني که چيزي از نظر فردي مهم جلوه مي کند اما آن فرد احساس مي کند ديگران توجهي به اهميت آن ندارند، معمولاً آنقدر در مورد آن چيز صحبت مي کند که گويي امور ديگر بي اهميت هستند يا اصلاً وجود ندارند. بله، ممکن است من هم در اين مورد دچار اغراق شوم، اما آنچه به واقع مي خواهم مطرح کنم اولويت و اصالت سپهر عمومي است. بحث من آن نيست که اداره حکومت و سياستگذاري و نمايندگي و تلاش براي تصحيح دروني آن بي اهميت است. بحث من آن است که سياست تنها متمرکز بر اين مسائل نيست بلکه نقطه عزيمت سياست، يا آغاز سياست سپهر عمومي است. منظورم از آغاز اولويت آن از نظر رتبه و درجه اهميت است. اگر سپهر عمومي وجود نداشته باشد، سياست به معناي واقعي منتفي مي شود. اولويت قائل شدن براي سپهر عمومي نافي پارلمان و ديگر سازوکارهاي حکومت نيست، بلکه تلاش براي ايجاد يک تضمين واقعي براي يک حکومت خوب است. افکار عمومي ناظر و پاسخ طلب از طريق نشريات مستقل و ديگر نهادهاي بومي موثرترين تضمين براي عدم خروج ماشين دولت از اصول و قوانين است. خود همين اصول و قوانين هم در سپهر عمومي رشد مي کند. ارزش ها و اصول و اخلاق عمومي و سياسي همه از سپهر عمومي برمي خيزد و مبنايي مي شود براي جهت گيري ها و نحوه کار حکومت.
«همايش علمي- فرهنگي درياي مازندران» با تلاش انجمن اسلامي دانشکده ادبيات و علوم انساني دانشگاه تهران برگزار شد. اين مراسم که از ساعت يک وسي دقيقه پس از نيم روز يکشنبه پنجم اسفندماه در تالار فردوسي اين دانشکده برپا شد بررسي حقوق ايران در درياي مازندران را سرلوحه کار خود قرار داده بود؛ دريايي که نگه داشت حقوق ايران در آن از چندي پيش نگراني لايه هاي گوناگون جامعه را برانگيخته است به گونه يي که بازتاب اين نگراني ها را مي توان در واکنش گروه هاي فرهنگي، اجتماعي و حتي سياسي ديد؛ دريايي که بر پايه قراردادهاي 1921 و 1940 نيمي از آن، از آن کشور ايران است و تصميم گيري درباره بهره برداري از آن بدون اراده ايران امري غيرقانوني است. و در حالي اين روند غيرقانوني هم اکنون در جريان است که اقدامي جدي براي جلو گيري از آن صورت نمي گيرد. 
